8b
D
1
B4
v. 19
mm i imu
ififlf jf
il a;
vUHiii:
m
Ul
y s
S/JS
•|â?gfyic :
•üîlffi
ma
mm
nisîiiziHUgi
ma
/
MMjÊÊÊfmfflflm
’iè- ; ï s î i î j ‘
H rUfjiih îs slîUhl
»Wjj5&l«?S§Hfe
M
gMtôl
;
ilifliÉlü II
ifllff!
m&m
V
mmm
Étetof
pi
MiSfUMiii
î!?£ i**
paipiîsgî:
'T5
11!
JlSi
i ~ j
iWiiiliSiiiill PIBlÉBilllM81IBitfl
SfiËlü&gKî
hIIKvPV
ffliiisifciiiJSSaiKB
■
Mil
Digitized by the Internet Archive in 2017 with funding from Getty Research Institute
https://archive.org/details/chartesdeterresaOOdela_0
FASCICULE DIX-NEUVIÈME
CHARTES DE TERRE SAINTE PROVENANT DE L’ABBAYE DE N.-D. DE JOSAPHAT, publiées par M. H.»François Delaborde.
TOULOUSE.
IMPRIMERIE A. CHAUVIN ET FILS, RUE DES SALENQUES, 28
V
///J// -fJW ' tnuoy <>/> /<> ■ >///•//' •.//• r.>/> '■/<//{/
/ J iu (?}(/?(/ — Ç///
a Un J
* ' tf Q d
i*s9U f l 'rS §
B liii TO SL«^
g g g fe 2_ s
s~w
§4 J ^1J-'y Kl § _.
6 5 §3jtej jf^-2 <* g^I3 ‘"f
vüIb&I iiiüh 1
^ ë " S 4^ fty .
■ t * 1 o W
x t fV-H -I
^ 1 i§- fe-f-Tu- I t~iÜ 4 |
fi fi / § 1 g jj *
a 3-? -5— 5 ^ 3 •»& ><
«Ml g ^
S >y =* S s*r= 3 g ?
£ 0“
S — G
8
g >
f ** ri r*
-§ I _ _ b-
0 fsJ b
1 g^j^.
% I II- a
&-£g Ü 1*^
* ISJ"?
i^S d
t ÇT r^A
^ |<o-6
& g ^ O-^-Jâ-Soa*"
-wa ;;• >/’ -' ..
A'r/uvt '/'/uirui , A'dïlcu/’ ï/êlwa. Du/ardi/i
CHARTES
DE
TERRE SAINTE
PROVENANT DE
L’ABBAYE DE N.-D. DE JOSAPHAT
PUBLIÉES PAR
H. -François DELABORDE
ANCIEN ÉLÈVE DE L’ÉCOLE DES CHARTES , ANCIEN MEMBRE DE L'ÉCOLE FRANÇAISE
DE ROME
PARIS
ERNEST THORIN, ÉDITEUR
LIBRAIRE DES ÉCOLES FRANÇAISES d’aTHÈNES ET DE ROME DU COLLÈGE DE FRANCE ET DE L'ÉCOLE NORMALE SUPÉRIEURE 7, RUE DE MÉDICiS, 7
1880
INTRODUCTION
Les récits des plus anciens voyageurs en Terre Sainte nous prouvent l’existence d’une église construite dans la vallée de Jo- saphat sur remplacement du tombeau de la Vierge ; mais ce n’est qu’à une époque relativement récente que l’on place l’origine du monastère qui y fut adjoint. Selon Pirri, auteur de la Sicilia Sa- cra, le seul, croyons-nous, qui ait traité cette question avec quel- ques développements, l’abbaye bénédictine de Notre-Dame de Jo- saphat aurait été fondée vers le milieu du onzième siècle par des marchands d’Amalü qui avaient créé quelques années auparavant l’abbaye de la Latine (1). Nous avons cependant un témoignage certain que, dès le commencement du neuvième siècle, des moines et des religieuses étaient groupés autour du sépulcre de Marie. Le texte que nous invoquons va même jusqu’à donner le nombre des serviteurs de Dieu qui s’y trouvaient réunis en 808 : « In valle » Josaphat, in villa que dicitur Gethsemane ubi sancta Maria se- » pulta fuit, ubi sepulchrum ejus est venerabile inter presbyteros » et clericos XIII, monachi VI, Deo sacratæ inter inclusas et ibi- » dem servientes XV (2). » Le petit nombre de moines mentionné ne permet pas de supposer que cette communauté fût déjà consti- tuée en abbaye.
Malgré l’opinion de Pirri, qui prétend, nous ne savons d’après quelle autorité , qu’une abbaye bénédictine aurait existé dans la vallée de Josaphat avant la conquête franque , nous croyons que ce monastère n’a été fondé, ou tout au moins constitué en abbaye, que postérieurement à la prise de Jérusalem. Nous savons , en effet, que c’est en ce lieu que Godefroi de Bouillon établit les re-
(1) Rocchus Pirrus, Sicilia Sacra, II, p. 1130.
(2) Commemoratorium de casis Dei vel monasteriis , p. 78 , apud Titus Tobler, Descriptiones Tense Sanctæ, Leipzig, Heinrichs, 1874.
1
2
INTRODUCTION.
ligieux qu’il avait amenés d’Occident (1). Enfin , — et c’est là un témoignage concluant , — un diplôme de 1115, émané du roi Baudouin Ier , désigne Hugues comme le premier abbé de Josa- phat (2).
Ce qui est certain, c’est que l’antique chapelle du tombeau de la Vierge était complètement détruite au moment du triomphe des croi- sés. M. le comte Melchior de Vogué, qui a recueilli à ce sujet desté- moignagesfort intéressants, constate qu’en 1 103 et en 1 106 elle était encore en ruines (3). Remarquant ensuite qu’en 1161 elle présen- tait exactement la disposition qu’on lui voit encore aujourd’hui, il en conclut que la nouvelle église doit dater de la première moitié, peut-être même du premier quart du douzième siècle. Cette hypo- thèse se trouve justifiée aujourd’hui par le premier de nos actes. Le patriarche Arnoul nous y apprend , en effet , que l’on s’occu- pait, en 1112, de la reconstruction de cette église, détruite par les infidèles, déjà relevée et repeuplée de moines sous le gouverne- ment de l’abbé Hugues, mais encore inachevée, puisque ce même acte consacre la mémoire d’une donation faite « ad ecclesie glo- riose Virginis jamdicte reedificationem. »
Les libéralités des rois de Jérusalem, des patriarches et des ba- rons ne tardèrent pas à enrichir l’abbaye de Notre-Dame de Jo- saphat ; nos diplômes en font foi. Dès 1113 , nous voyons le pape Pascal II prendre sous sa protection les moines de Josaphat et con- firmer leurs privilèges ainsi que les biens qu’ils avaient reçus en Orient du duc Godefroi de Bouillon et du roi Baudouin (4), et en Occident des princes de Pouille et de Calabre (5). En 1115, c’est Baudouin Ier lui-même qui leur confirme la possession de tout ce qu’ils ont acquis en Palestine (6). Ces confirmations devaient être renouvelées plusieurs fois.
Comme on vient de le voir , l’abbaye de Josaphat posséda de bonne heure des biens situés hors des limites de la Terre-Sainte. Elle n’eut pas à se plaindre de la piété des souverains normands de l’Italie méridionale , qui mirent sous son obédience plusieurs monastères élevés sur des terres récemment arrachées aux Sarra- sins de Calabre et de Sicile. Le plus important de ceux-ci était
(1) Guill. Tyr., 1. IX, ch. 9.
(2) Cf. n° Y.
(3) Les églises de Terre-Sainte, p. 305-313.
(4) Cf. n° II.
(5) Cf. n° III.
(6) Cf. n° YI.
INTRODUCTION.
3
le prieuré de Sainte-Madeleine de Josaphat , fondé près de Mes- sine par le comte Roger. C’était , grâce à sa situation exception- nelle , une sorte de maison de correspondance de l’abbaye-mère , servant de station aux moines ou d’entrepôt à leurs marchandi- ses; plusieurs chartes nous ont conservé le souvenir de la fran- chise accordée au vaisseau qui , chaque année , portait en Orient les objets et les denrées nécessaires à la consommation des reli- gieux. On verra, en examinant l’acte n° II cité plus haut, com- bien était déjà longue la liste des domaines que possédait l’ab- baye en Sicile et en Pouille. Les princes de Hohenstaufen confirmèrent ou augmentèrent encore les libéralités de leurs pré- décesseurs.
Parmi les souverains de Jérusalem , la reine Mélisende, veuve de Foulques , semble avoir eu un attachement particulier pour le sanctuaire de Josaphat. Outre le témoignage de Guillaume de Tyr, qui nous raconte qu’elle s’y fit enterrer (1), l’un de nos di- plômes nous a conservé le souvenir d’une riche aumône faite par ,elle au monastère (2).
. Lorsqu’en 118? Jérusalem retomba aux mains des Sarrasins, ceux-ci détruisirent complètement l’abbaye dont ils employèrent les matériaux à réparer les murs de la ville ; mais ils respectèrent la chapelle qui, depuis ce jour, est restée intacte, grâce à la véné- ration des Musulmans pour la mémoire de la Vierge (3). Les reli- gieux se dispersèrent; quelques-uns passèrent en Sicile , les au- tres restèrent en Terre-Sainte et continuèrent à vivre sous le gou- vernement d'un abbé. Nous ne pouvons savoir exactement quel fut le lieu de leur retraite ; mais l’examen des dernières pièces du pré- sent recueil nous fait croire que Tripoli, puis Acre, leur servirent de refuge au moins dans les dernières années de la domination la- tine (4) . Depuis la perte de leur capitale, les rois ne font plus d’au- mônes à l’abbaye ; toutes leurs ressources sont employées à dé- fendre les débris de leur empire. Le dernier diplôme royal que contienne notre collection est un acte par lequel Jean de Brienne achète aux religieux les maisons et les jardins qu’ils possédaient à Tyr, près de la porte de Sidon, pour construire sur cet empla-
(1) Guill. Tyr., p. 877.
(2) Cf. n° XXXI Y.
(3) « Li Sarrasin, quant orent prise la cité, abatirent cele abeie et emportè- » rent les pieres a le cité fermer ; mais le mostier n’abatirent il mie. »
La citez de Jhérusalem apud Descriptiones Terræ Sanctæ, p. 221.
(4) D'après la teneur de notre acte n° XLIY, les moines de Josaphat auraien pu s'établir à Saint-Paul-d’ Antioche vers 1197.
INTRODUCTION.
cernent une nouvelle citadelle (1). Malgré tout, les pauvres moi- nes avaient encore, en 1255, l’espoir de rentrer uu jour dans leur abbaye, car ils se firent donner par Alexandre IV une confirmation solennelle de tous les privilèges accordés par ses prédécesseurs, ainsi qu’un long inventaire de toutes leurs possessions avant l’in- vasion sarrasine ; cet inventaire et cette confirmation avaient été rendus nécessaires par la perte d’une partie de leurs archives (2). Cependant leurs malheurs devaient encore augmenter, car ce n’est pas la seule fureur des infidèles qu’ils eurent à redouter : une lettre d’Alexandre IV au légat fait une allusion assez obscure aux riva- lités des Génois contre les Vénitiens et les Pisans en Orient , ri- valités dont aurait gravement souffert la communauté (3). Plus tard ce sont des chrétiens inconnus qui font main-basse sur ce qui reste encore à piller (4). Enfin, en 1289, la misère fut à son com- ble lorsque l’abbé Guillaume vit le troupeau confié à ses soins dénué de tout par la prise de Tripoli. C’est après la chute de cette ville qu’il obtint de Nicolas de Hanapes, légat du saint-siège, pa- triarche de Jérusalem, la permission de passer en Occident pour visiter les biens que les moines de Josaphat y possédaient, et qui constituaient leurs dernières ressources. Ces biens , par l’incurie ou les malversations de ceux qui les géraient, étaient dans le plus triste état : l’abbaye-mère se trouvait privée à la fois de ses revenus et de l’action qu’elle devait; exercer sur ses dépendances. Il fallait châtier les coupables , remettre l’ordre dans l’administration , ré- tablir l’autorité légitime. Pour cela la présence de l’abbé était in- dispensable. L’autorisation de partir et les pouvoirs nécessaires à cette œuvre de réforme lui furent donnés à Acre le 17 octobre 1289 (5).
Pirri, qui n’a pas connu cet acte, cite une histoire manuscrite conservée de son temps au couvent de Sainte-Madeleine de Josa- phat , à Messine , qui ne fait partir l’abbé Guillaume qu’après la perte d’Acre : « Denique Latinis omnibus Christianis in univer- » sum Tripoli et Ptolomaïde (quæ tantum urbes illis supererant) » expulsis, abbates Sanctæ Mariæ de Latina et Sanctæ Mariæ de » Valle Josaphat, anno 1291, cum binas naves sanctorum reli- » quiis rebusque aliis ad cultum divinum pertinentibus cæteris-
(1) Cf. n» XLVI.
(2) Cf. n°* XLIX et L.
(3) N» LI.
(4) N° LVIII.
(5) Cf. n° LVIII.
v
INTRODUCTION. 5
» que majoris momenti rebus, quarum ex tanta ruina conservan- » darum copia data est, onerassent, Messanam appulerunt (1). »
Sans vouloir nous prononcer formellement en l’absence de tout témoignage positif, il nous semble pourtant bien improbable que l’abbé de Josaphat soit revenu en Palestine après son voyage de 1289. Si l’on tient compte de la longueur des voyages par mer à cette époque , du désordre où étaient les affaires de l’abbaye , dé- sordre auquel il n’était possible de mettre fin qu’en un temps as- sez long, si l’on se rappelle que les Sarrasins s’emparaient d’Acre dix-neuf mois après la date de l’autorisation de départ donnée par le légat à Guillaume , on admettra difficilement que celui-ci , qui était encore à Messine le 10 septembre 1490 (2), fût de retour as- sez à temps pour partager les dangers des chrétiens qui tenaient encore la dernière cité latine d’Orient, surtout alors qu’aucun in- térêt ne l’y appelait.
Quoi qu’il en soit, le 4 mars 1292 (nouveau style) , le siège of- ficiel de l’abbé de Josaphat était Sainte-Madeleine de Messine, ainsi qu’il résulte d’un acte mentionné par Pirri (3) et dont nous reproduisons les dernières lignes : «Actum Messane in domo nos- » tra Sancte Marie Magdalene ubi, post desolationem Terre Sancte, » caput nostre religionis statuimus et conventualiter vivimus. » Anno Domini 1291, mense Martio , die IV intrante, V indic- » tione ; pontificatus Domini Nicolai pape quarti anno V. »
Guillaume avait dû rapporter avec lui celle des chartes de son abbaye qui avait échappé aux désastres successifs. Les reliques de ces archives , conservées jusqu’à ces dernières années dans le couvent de Sainte-Madeleine, furent, il y a peu de mois, expédiées aux archives d’Etat de Palerme , par l’intendant des finances de Messine. M. le chanoine Carini en donna le premier la nouvelle à la Società di storia patria de Sicile. C’est à lui que nous devons la communication de ces précieux documents ; nous le prions de vou- loir bien accepter ici le témoignage de notre gratitude pour l’obli- geance dont il a fait preuve à l’égard de l’Ecole française de Rome.
II
Les pièces que nous publions se trouvaient , au moment où
(1) Rocchus Pirrus, Sicilia Sacra, p. 1131.
(2) Archives de Palerme, S. lsidoro, 169. Guillaume, abbé de Josaphat , fait un échange avec Théodore, protopapa du clergé grec de Messine.
(3) Sicil. Sacra, p. 1136.
6
INTRODUCTION.
nous les avons étudiées , dispersées au milieu d’environ douze cents autres réunies sans ordre logique, mais suivant leurs tailles, en neuf gros volumes de formats différents, reliés en bois et por- tant un nom de saint inscrit sur le dos. A ces noms de saints , on a ajouté plus tard un numéro sur les plats. Nous donnons ici la liste de ces volumes :
Nos 1. — Sta Maddalena.
2. — S. Mauro.
3. — S. Anselmo.
4. — S. Gregorio.
5. — Sta Cunegonda.
6. — Sta Scolastica.
7. — S . Isidoro (1).
8. — Sta Gertruda.
9. — S. Placido.
Sauf quelques exceptions que nous allons signaler , les diplô- mes sont originaux et pour la plupart bien conservés. Plusieurs existent en double ou triple exemplaire ; trois seulement nous sont parvenus par des copies qui ne sont postérieures aux origi- naux que d’environ quatre-vingts ans (2). Tous trois sont trans- crits, en même temps que deux autres dont nous avons retrouvé la rédaction primitive (3) , sur une grande feuille de parchemin à deux colonnes qui pourrait bien avoir été produite dans un procès. Une partie de la seconde colonne, restée blanche ainsi que l’envers, ne permet pas d’y voir une page arrachée à quelque car- tulaire (4). Il est difficile de déterminer le caractère d’une autre pièce fort curieuse , qui présenterait toutes les apparences d’une copie contemporaine si elle né portait encore les lacs de soie rouge auquel le sceau a été jadis suspendu. C’est une lettre sans date, mais qui se place entre 1143 et 1145 ; elle est adressée à un per- sonnage qui, d’après les expressions de respect que l’on y.emploie, ne peut être que le pape; les moines de l’abbaye de Josaphat y déclarent que ce n’est que la violence qui les a contraints à payer à l’archevêque de Nazareth une redevance plus forte que celle qu’ils devaient au saint-siège (5). Si c'est la lettre originale, il
(1) Le dos de ce volume, qui portait le nom du saint ayant disparu, c’est par un renvoi inscrit sur l’un des doubles que nous avons pu l’apprendre.
(2) N°* X, XI et XVI.
(3) Nos XIV et XL.
(4) La feuille dont il est ici question se trouve dans S. Mauro, n° 70.
(5) N° XXIV.
INTRODUCTION.
7
faudrait admettre qu’elle n’a pas été expédiée, puisqu'elle est res- tée entre les mains des moines. Quant à une donation de Roger, prince d’Antioche, qui porte le n° IY de notre recueil, ce doit être bien probablement un double , car les noms des témoins qui de- vaient terminer l’acte manquent complètement, et, d’un autre côté, ce ne peut être une pièce non expédiée, puisqu’elle se trouvait dans les archives de l’abbaye.
L’écriture, généralement très grosse, est, à quelques modifica- tions près, celle des fac-similés que nous publions.
En rapprochant les douze diplômes royaux que contiennent les archives de Josaphat de ceux que renferme le cartulaire du Saint- Sépulcre, nous avons pu faire les remarques suivantes sur les formes observées à la chancellerie des rois de Jérusalem.
Tous commencent par l 'invocation à la sainte Trinité, souvent précédée d’une croix. Ensuite vient quelquefois , mais rarement , un préambule ; nous n’en avons trouvé que cinq sur trente-huit di- plômes. Après Baudouin III, le préambule disparaît complètement.
Dans la suscription , nous avons à noter un usage tout particu- lier : c'est qu’après Baudouin Ier les souverains latins portaient un numéro d’ordre destiné, non pas à les distinguer de leurs homo- nymes , mais à indiquer le rang qu’ils occupaient dans la série des rois de Jérusalem; aussi ce numéro d’ordre n’est-il pas joint à leur nom, mais à leur titre de roi. Or on sait que Godefroi de Bouillon ne voulut point porter ce titre ; jamais on n’appelle le con- quérant autrement que Godefridus dux. C’est ainsi que le nomment les papes et les rois, ses successeurs, dans les confirmations géné- rales des biens de l’abbaye de Josaphat lorsqu’ils rappellent les largesses du « duc de Godefroi et du roi Baudouin s£n frère (1). » La série ne commence donc qu’à Baudouin Ier; mais il est à re- marquer que celui-ci ne se qualifie pas de rex primus, mais tout simplement de rex. — L’exemple de Godefroi de Bouillon fut suivi plus tard par le comte Henri de Champagne , héritier légi- time du trône après la mort du huitième roi, Gui de Lusignan , mais qui ne voulut jamais se faire couronner, par le désir qu’il avait de revenir en France. Bien qu’il fût réellement considéré comme souverain, ainsi que le prouve un acte de l’abbé de Saint- Paul d’Antioche donné en 1197 (2) et qui porte cette mention : « Regnante (sic) Boamundo illustrissimo principe Antiocheno et » nobilissimo comite Henrico, » il ne compte pas parmi les rois,
(t) N®' Il et XVIII.
(2) N° XLIV.
8
INTRODUCTION.
et son successeur, Amaury de Lusignan, est nommé rex nonus dans un acte du cartulaire du Saint-Sépulcre (1).
A la suite du dispositif , nous avons trouvé cinq fois une impré- cation que l’on ne voit plus après Baudouin III. A cette clause d’imprécation contre celui qui enfreindra l’acte, est jointe, une fois seulement, une clause de bénédiction pour qui le respectera.
L'annonce du sceau se fait toujours sous Baudouin III et sous ses successeurs.
A partir de Baudouin III, la date est presque toujours divisée en deux parties : l’indication de l’année et de l’indiction précé- dée du mot factum , et celle du lieu , du nom du chancelier et du jour du mois, précédée du mot datum ou data. Entre ces deux par- ties se trouvent les noms des témoins, écrits de la main même du scribe (2). Avant cette époque, la date était disposée d’une façon va- riable; une fois même elle est placée au commencement de l’acte (3) ; elle manque complètement dans deux actes de Baudouin II (4) ; mais jamais elle n’est divisée en deux parties comme elle l’est après Baudouin III. Lorsqu’on trouve les mots factum et datum , tous les éléments de la date sont réunis en une seule formule (5). Quelquefois la date contenait une accumulation de détails chro- nologiques. Nous citerons un diplôme de Baudouin II donné à Acre en 1120 et qui est ainsi daté : « Factum est autem hoc pri- » vilegium Tholomaïdi, pridie kalendas Februarii, anno Incarna- * » cionis Dominice millesimo GXX , indictione XII , epacta oc- » tava X, luna XXYII (6). »
Le style suivi devait être celui de Noël ou du premier janvier; c’est ce qu’on peut constater dans la date que nous venons de re- produire. En tffet , si l’on se fut servi du style florentin ou de celui de Pâques, la date réelle aurait été 1121 ; en cette année, l’épacte aurait été 29 et non 18 et le 27e jour de la lune serait
(1) Cart. du Saint-Sép., 177, ann. 1201. Il va sans dire que l'on ne compte pas non plus le prétendant Conrad de Montferrat, époux d’Isabelle, que Y Art de vérif. introduit dans la série, puisque, par suite d'un accord, Gui de Lusignan conserva le titre de roi jusqu'à sa mort.
(2) N°8 XXIX, XXXIII, XXXVIII, etc. — Cart. du Saint-Sép., 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 99, 144, 169, etc. Nous avons trouvé le mot data dans les n08 XXXIII, XLIII et XLVI. Le petit nombre des exemples ne nous permet pas de juger si cette formule était spéciale à une certaine catégorie d'actes.
(3) Cart. du Saint-Sép., 29.
(4) Ibid., 43 et 46.
(5) N° XVIII et Cart. du Saint-Sép., 44.
(6) N° VIII.
INTRODUCTION.
9
tombé le 18 février et non le 31 janvier (1). Il est vrai que l’indiction de cette année est XIII et non pas XII ; mais ceci prouve simple- ment que l’on employait l’indiction qui commence en septembre et non l’indiction romaine. Cependant les indications d’indictions et d’épactes sont trop souvent fausses pour que nous osions affir- mer que telle fut l’habitude constante de la chancellerie royale.
Au sujet des noms des témoins, nous avons une remarque à faire : c’est que les grands officiers de la couronne ne doivent pas, comme à la chancellerie des rois de France, faire nécessairement partie des témoins de l’acte royal. Souvent on ne voit figurer que quelques-uns d’entre eux au milieu des autres témoins ; souvent aussi ils signent simplement de leur nom , sans y ajouter le titre de leur charge ni celui de leur fief. C’est là du reste un usage fort commun parmi les premiers seigneurs latins de Palestine ; pour n’en citer qu’un exemple, Eustache Granier, connétable de Jéru- salem et seigneur de Césarée par sa femme, ne s’est jamais paré d'aucun de ces deux titres (2). Quant à l’ordre des témoins, le seul fait à constater est que les signatures des laïques viennent tou- jours après celle des clercs. Ces deux séries sont souvent séparées par cette formule : « De laïcis » ou « De baronibus. »
Parmi les grands officiers , il en est un dont le nom devrait faire partie intégrante de l’acte : c’est le chancelier. La place la plus habituelle de ce nom est à la fin de l’acte où il est joint à la date du lieu et du jour comme dans le n° XXIX de notre recueil : « Datum Tyri per manum Radulfi cancellarii , XII kalendas « maii. » On peut dire que telle est la règle à partir de Bau- douin III ; cependant on voit dans le Cartulaire du Saint-Sé- pulcre un diplôme de ce roi , où la mention du nom du chance- lier fait complètement défaut (3). Avant Baudouin III , on trouve bien aussi la formule : « Datum per manum (4), » mais, comme nous avons déjà eu lieu de le remarquer, aucune règle diploma- tique fixe n’est observée sous les premiers rois. C’est ainsi que le nom du chancelier manque quelquefois tout à fait (5), ou qu’il est joint à l’annonce du sceau (6), ou bien encore qu’il est parmi
(1) Un raisonnement semblable nous fait reconnaître l'emploi du style de Noël ou du premier janvier dans un acte de Jocelin , prince de Galilée (VII), et dans deux actes de Guillaume de Bures (X et XI).
(2) N°* VI et VIII, et Familles d’Outremer, p. 274.
(3) Cari, du Saint-Sép., n° 34.
(4) N° XVIII.
(5) N° VI et Cart. du Saint-Sép., 29, 30 et 45.
(6) Cart . du Saint-Sép ., 43 et 44.
10
INTRODUCTION.
ceux des témoins (1). On peut trouver aussi à la fin de l’acte une formule où le chancelier parle à la première personne : « Ego autem Helias cancellarius regis hoc privilegium dictavi (2). »
Le chancelier était toujours un clerc. On s’en convaincra faci- lement en examinant la liste publiée dans les Familles (F Outremer et les additions que nous y avons faites. Il en est un pourtant qui ne porte aucun titre ecclésiastique ; c’est Payen , chancelier sous Baudouin Ier et sous Baudouin IL Un acte de 1120, publié dans le Gartulaire du Saint-Sépulcre (3), nous prouve que celui-là aussi était un clerc. Nous avons dit tout à l’heure que les signatures des ecclésiastiques précédaient toujours celles des laïques. Or, dans cet acte, le nom du chancelier est séparé de ceux des barons par celui d’un certain Brando , qui , dans un diplôme de notre re- cueil, est qualifié de « clericus regis (4). » C’est pour la même raison que , parmi les- grands officiers , le chancelier précède tous les autres (5).
En l’absence du chancelier, on indiquait néanmoins par quelle main l’acte avait été donné. C’est ainsi que lorsque le chancelier Raoul devint évêque de Bethléem, il se fit plusieurs fois suppléer auprès du roi par un intérimaire. Nous avons en effet deux actes de 1159 et de 1161 (6) qui se terminent par cette formule : « Data » Achon per manum Stephani domini Radulfi Bethleemite epis- » copi regisque cancellarii in hoc officio vice fungentis. » Pen- dant le temps que Guillaume de Tyr fut chancelier de Jérusalem, des diplômes royaux furent donnés par la main de Lambert, cha- pelain du roi (7). Enfin, le Cartulaire du Saint-Sépulcre nous a conservé une charte de Jean de Brienne donnée en 1212 par un notaire appelé Baudouin (8).
Sur le chapitre des sceaux , nous avons peu de chose à dire , puisque dans nos actes ils ont tous disparu. Il ne nous reste que les indications données par les annonces de sceau et par les traces de suspension. Celles-ci consistent toujours en deux petits trous ronds qui n’ont jamais pu servir à supporter une queue de par- chemin, et dans lesquels se trouvent encore assez souvent des flocs
(1) N°* V et VIII.
(2) Cart. du Saint-Sép., 31, p. 57.
(3) Cart. du Saint-Sép., 45, p. 84.
(4) N° VIII, 1120.
(5) N° V, 1115.
(6) N° XXXIII et Cart. du Saint-Sép., 99, p. 196.
(7) N° XXXVIII.
(8) Cart. du Saint-Sép. , 145, p. 269.
INTRODUCTION.
11
de soie rouge. Ce mode de suspension était-il général ou spécial à une seule catégorie d’actes? C’est ce que nous ignorons, puis- que tous ceux que nous avons sont de la meme espèce. En tout cas, l’usage de la soie n’était pas réservé aux seuls rois, comme le prouvent trois de nos pièces émanées de personnages très di- vers (1). Lorsque la matière du sceau est annoncée , on ne parle jamais que de bulles de plomb (2). Ce métal forme également la matière de l’unique sceau de l’abbaye de Josaphat qui nous ait été conservé et que M. Schlumberger a retrouvé en Syrie. Nous en empruntons la description au Bulletin de la Société des antiquai- res de France, année 1878, p. 181. « La bulle de plomb est du trei- zième siècle ; elle porte les légendes suivantes , au droit :
S. IOHANNIS : ABBATIS,
Sigillum Johannis albatis.
» Et au revers :
SEPVLCRVM BEATE MARIE,
Sepulchrum Beatæ Mariæ.
» Il s’agit ici d’un abbé encore inconnu du monastère de la val- lée de Josaphat. » On verra plus loin que cet abbé figure dans l’un de nos actes en 1178. « ... Mais ce qui fait le principal intérêt de cette bulle , c’est le petit édifice du revers si clairement désigné par la légende citée plus haut. Cet édifice circulaire , flanqué de deux tourelles terminées par deux petites coupoles presque sphé- riques , surmonté lui-même d’une grande coupole en dôme , à voûte divisée par des arêtes courbes allant du sommet à 1a. circon- férence ; cet édifice , disons-nous , peut être considéré comme l’unique représentation contemporaine connue de l’église du Sé- pulcre de la Vierge , reconstruite , vers 1150, par les croisés » on a vu, p. 2, qu’on s’occupait de la reconstruire en 1112, « et en- core debout aujourd’hui , bien que modifiée par des restaurations successives (3). »
Le plomb fut aussi employé par Jocelin, prince de Galilée (4), et par le comte de Tripoli , Raymond (5) .
Nous terminerons les quelques remarques que nous venons de
(1) N08 XXXII, XLI et LIV.
(2) Cart. du Saint-Sép ., 30, 34, 43, 44.
(3) N° VII.
(4) On peut voir une reproduction de ce sceau dans la Revue archéologique , année 1878, p. 185.
(5) N. de Wailly, Eléments de paléographie , II, p. 48.
12
INTRODUCTION.
faire en disant que ce n’est que sous Baudouin III que les diplô- mes des rois de Jérusalem ont pris une forme fixe, dont notre no XXXIII est un modèle complet.
III
Nous ne nous chargeons pas de montrer tout le parti que l’on peut tirer de nos diplômes ; un tel travail dépasserait les limites que nous nous sommes imposées. Grâce à eux , bien des rensei- gnements utiles peuvent être ajoutés aux Familles d? Outremer ; pour qu’on se fasse une idée des ressources qu’ils présentent , nous donnons ici les corrections et les additions que nous avons pu faire à quelques listes publiées dans cet ouvrage (1). Les au- tres indications éparses dans notre recueil et qui pouvaient diffi- cilement se disposer en séries seront réunies dans la Table alpha- bétique.
GRANDS OFFICIERS DU ROYAUME DE JÉRUSALEM.
Sénéchaux.
Gérard de Ridefort , cité par Ducange (2) parmi les sénéchaux royaux , ne doit pas être compté comme tel. Notre acte n° XL1 nous apprend qu’il n’était que sénéchal du Temple en 1183. D’ail- leurs , vers la même époque , nous voyons un Ranulfus dapifer , signer, en 1176, un diplôme de Baudouin IY (3). De plus, un document cité par l'éditeur des Familles d'Outremer prouve que c’est en la même année que l’on devrait placer le commencement de la sénéchaussée de Jocelin III , comte d’Edesse (4). Enfin le même éditeur fait remarquer qu’on ne trouve Gérard de Ridefort avec le titre de sénéchal ni dans les continuations de Guillaume de Tyr ni dans aucune de leurs variantes (5). Il y a donc lieu de croire que s’il y a eu un sénéchal entre Miles de Plancy et Joce- lin de Courtenay (ce qui , d’après les Familles d’Outremer , n’au- rait pu avoir lieu que du 18 avril 1174 à 1176 (6), ce sénéchal
(1) Plusieurs de ces corrections sont empruntées au Cartulaire du Saint- Sépulcre, dans lequel l’éditeur des Familles d’Outremer a négligé de relever beaucoup de mentions intéressantes.
(2) Familles d’Outremer, p. 616. On sait que Gérard devint grand-maître du Temple. Ibid., p. 879.
(3) N° XXXVIII.
(4) Paoli, Cod. diplomaticus , n° 60, p. 61.
(5) Fam. d’Outremer, p. 616.
(6) Ibid., p. 403 et 616.
INTRODUCTION. 13
s’appelait Renoul. Quant à Gérard de Ridefort , ce n’est pas un sénéchal royal , mais un simple sénéchal du Temple.
Connétables.
Simon signe un diplôme du roi Baudouin Ier en 1115 (1).
Manassès est l'un des souscripteurs d’un acte donné par Bau- douin III en 1146 (2). La plus ancienne souscription de ce conné- table que signalent les Familles d'Outremer est de 1147.
Maréchaux.
Sado ou Sada signe deux actes de 1146 et de 1154 (3). Les signa- tures de ce personnage antérieurement connues sont apposées à des actes de 1125 à 1144 (4).
Eudes de Saint- Aman d avait déjà cessé d’être maréchal en 1159, puisque, dans un acte du 13 mars de cette année (5), il figure sans aucun titre après le maréchal Guillaume, de qui les Familles d'Outremer ne rapportent pas de souscriptions antérieures au 26 juillet 1160 (6).
Quant à Jocelin , comte d’Edesse , qui fut depuis sénéchal et qui, d’après le même ouvrage, aurait été maréchal après Eudes et avant Guillaume, il n’a pu remplir cette charge qu’entre le 7 juin 1156 et le 13 mars 1159.
Chambellans.
Girard apparaît en 1115 dans un diplôme de Baudouin Ier (7). La seule date assignée par les Familles d'Outremer à ce personnage
était 1110 (8).
Jean est , en 1119 , témoin d’un acte de Jocelin de Galilée (9). Les autres signatures de Jean rapportées par les Familles d' Outre- mer sont comprises entre les années 1120 et 1138 (10).
(1) N° V.
(2) No XXYI.
(3) N°* XXVI et XXIX.
(4) Fam. d’Outremer, p. 625.
(5) No XXXIII.
(6) Fam. d’Outremer , p. 626.
(7) N° VI.
(8) Fam. d’Outremer, p. 630.
(9) N» VII.
(10) Fam. d’Outremer, p. 630.
14
INTRODUCTION.
Nous ignorons si un certain Milo camerarius , qui figure en 1139 dans un acte de Roger, évêque de Rame (1), était un officier royal ou le chambellan du patriarche.
Balian de JTaffa , ignoré sous ce titre des Familles d'Outremer, signe un acte de Baudouin Y du 16 mai 1185 (2). C’est sans doute le Balian de Jaffa , frère de Roard le jeune, qui était vicomte de Jérusalem en 1178 et qui avait été remplacé dans ces fonctions par Pierre de Creseca (3).
Bouteillers.
Ainsi que nous le disions tout à l’heure pour le chambellan Miles , nous ne savons pas de qui Ernaldus pincerna , qui figure dans le même acte (4), tenait son titre.
Robert Crépin est témoin d’un acte de Baudouin III donné à ' Tyr le 20 février 1146 (5).
Chanceliers .
Payen signe en 1115 un diplôme de Baudouin Ier et en mars 1128 une donation de Baudouin II (6). Les signatures ' de ce chancelier, rapportées par les Familles d' Outremer, sont comprises entre 1120 et 1125 (7). Nous avons dit plus haut que ce Payen était un clerc comme tous les chanceliers , bien que son nom ne soit jamais accompagné d’un titre ecclésiastique.
Hamelin , de qui les Familles d? Outremer ne rapportent qu’une signature postérieure à 1130 et une autre de 1149 où il ne se qua- lifie que de vice-chancelier (8), occupait 1a, charge de chancelier dès l’année 1130 (9).
Deux actes du roi Foulques portant la date de 1 1 33 et de 1 1 35 sont dressés par Franco cancellarius (10). Nous ne croyons pas que ce Francon soit un chancelier royal. En effet, les deux actes cités
(1) N° XX.
(2) N° XLIII.
(3) Fam. d'Outremer, 356 et 645,
(4) N° XX.
(5) N° XXVI.
(6) N° V et Cart. du Saint-Sép ., n° 44, p. 82.
(7) Fam. d'Outremer, p. 634.
(8) Ibid., p. 634.
(9) N° XVIII.
(10) Cart . du Saint-Sép., n1 2 3 4 5 6 7 8 09 10 85 et 86.
INTRODUCTION.
15
ont été donnés à Antioche même par le roi en qualité de bail de la principauté d’Antioche. Francon ne doit être qu’un chancelier de cette principauté. En tout cas , il ne figure dans les Familles d'Outremer, ni dans la liste des chanceliers de Jérusalem, ni dans celle des chanceliers d’Antioche.
Raoul était chancelier royal dès le 20 février 1146 (1). Les Fa- milles d'Outremer' ne citent pas d’actes dressés par lui avant l’an- née 1147 (2). Lorsqu’il devint évêque de Bethléem, il se fit quel- quefois suppléer par un certain Etienne (3) ; on a cependant des actes donnés par sa main après cette époque (4) .
Guillaume de Tyr fut souvent suppléé par divers personnages, d’abord par Pierre , cité par les Familles d'Outremer (5) , puis en 1176 par Lambert , chapelain (6): -
Après Guillaume de Tyr, nous voyons en 1175 un chancelier omis par les Familles d'Outremer ; c’est Pierre , archidiacre de Lidde, qui pourrait bien être le même que le premier suppléant de Guillaume de Tyr cité tout à l’heure (7).
Enfin, en 1212, un "chancelier omis également par les Fa- milles d’outremer , Raoul , évêque de Sidon , donne un acte de Jean de Brienne (8). C’est l’évêque anonyme de Sidon que le roi de Jérusalem envoya la même année à Innocent III (9).
Vicomtes de Jérusalem et châtelains de la Tour de David.
Pisel , vicomte de Jérusalem , signe l’un de nos actes qui porte la date de 1115 (10). Les Familles d'Outremer ne signalent qu’une signature de ce vicomte donnée en 1110 (11). Parmi les signatai- res d’un autre diplôme de 1115 et d’un troisième postérieur de quatre ans (12) figure un Pisel sans qualification, qui doit être le même personnage.
(1) N0' XXVI et XXIX.
(2) Fam. d'Outremer, p. 635.
(3) N° XXXIII et Cart. du Saint-Sép ., n° 99, p. 196.
(4) Cart. du Saint-Sép, , n° 144. — N° XXXVI.
(5) Fam. d’Outremer, p. 635.
(6) N° XXXVIII.
(7) N° XLIII.
(8) N° XLVI.
(9) Fam, d’ Outremer , p. 806.
(10) N° V.
(11) Fam. d’Outremer, p. 643.
(12) N1 2 3 4 5 6 7 08 9 10 11 12 VI et VII.
16
INTRODUCTION.
Payen de U ch , vicomte de Jérusalem , omis par les Familles d'Outremer, était en charge le 20 avril 1154 (1).
L’année suivante, outre un vicomte de Jérusalem, Arnoul, cité par les Familles d'Outremer (2), nous trouvons deux châtelains de la Tour de David : Ysaac , qui paraît parmi les souscripteurs de deux actes du 27 juin 1155 (3), et Eudes de Tholenth, qui signe un autre diplôme du 13 juillet 1155 (4).
Vicomtes d’Acre.
Nous trouvons dans nos actes deux vicomtes d’Acre qui ne figurent pas dans la liste des Familles d'Outremer :
Gilbert de Fleuri en 1185 (5).
Jean le Tor en 1212 (6). C’est ce même Jean le Tor que Jean de Brienne envoya en 12 15 au concile de Latran.
Grands officiers de Galilée (7).
Sénéchal. — Edric ou Ydric, témoin de deux actes de Guillaume de Bures, le 1er février 1221 (8).
Connétable. — Frédéric, témoin des mêmes actes.
Maréchaux. — Gérard , témoin des mêmes actes.
Guillaume, signataire d’un acte de Baudouin III, daté du 13 mars 1159. Les Familles d'Outremer ne font mention de ce ma- réchal que de 1165 à 1170 (9).
Chanceliers. — Rorgo Fretellus dresse un acte de Jocelin, prince de Galilée, le 1er février 1119 (10). On ne connaissait sur Fretellus, auteur de la Descriptio Terre Sancte , que ce qu’il dit lui-même et ce que répète Fabricius , c’est-à-dire qu’il était archidiacre. Nous apprenons à la fois ici quels étaient son prénom , sa charge et l’époque exacte à laquelle il vivait.
Serlo signe les deux actes déjà cités de Guillaume de Bures.
(1) N° XXIX.
(2) Fam. d’Outremer , p. 644.
(3) Cart. du Saint-Sép., 51, p. 95, et 52, p. 97.
(4) Cart. du Saint-Sép ., n° 53, p. 10 1.
(5) N° XLIII.
(6) N° XLVI.
(7) Cf. la liste donnée par les Familles d’Outremer , p. 462.
(8) N« X et XI.
(9) Fam. d’Outremer, p. 462.
(10) N° VII.
INTRODUCTION.
17
Maison des patriarches .
La composition de la maison du patriarche nous est donnée par un acta de juin 1177 contenu dans le cartulaire du Saint-Sépul- cre (1) :
« Galfredus dapifer (Il occupait cette charge dès 1169) (2).
Girardus capellanus.
Petrus clericus.
Willelmus crucifer qui hec conscripsit.
Aldebertus pincerna , tunc temporis preceptor domus mee.
Petrus Lombardus.
Datum per manum magistri Monachi cancellarii mense junio. » Monachus , déjà chancelier en 1171 (3), n’est autre que Haymar Monacho , plus tard archevêque de Gésarée , puis patriarche (4).
Avant lui nous connaissons deux autres chanceliers : Baudouin qui signe ou dresse plusieurs actes de 1138 à 1139 (5); il#devint plus tard évêque de Gésarée , ainsi que le prouve sa signature apposée à un acte du patriarche Guillaume entre 1142 et 1145 (6); et Ernesius en 1146 (7).
Abbés de Josaphat (8).
Du Gange fait de Baudouin, archevêque de Gésarée en 1101, le premier abbé de Josaphat d’après le seul Albert d’Aix (9). Encore ce chroniqueur ne nomme-t-il pas le moine dont il parle. Quant à nous , nous croyons que si Baudouin a été mis à la tête de l’ab- baye , il n’a, en tout cas , pas porté le titre d’abbé, puisque son
(1) Cart. du Saint-Sép., n° 168, p. 307.
(2) Ibid., 167, p. 305.
(3) Ibid., 181, p. 325.
(4) Fam. d’Outremer, p. 724. — Vo y. aussi Riant, De Haymaro Monacho, Paris, Jouaust, 1865.
(5) Cart. du Saint-Sép., n°* 33, 72 et 87, p. 63, 146 et 169. — N° XX du pré- sent recueil.
(6) N° XXIII.
(7) Cart. du Saint-Sép., n° 41, p. 79.
(8) Sur les treize noms qui composent cette liste , six seulement sont men- tionnés dans les Familles d’Outremer.
(9) Fam. d’Outremer , p. 819.
2
18
INTRODUCTION.
successeur Hugues est qualifié de premier abbé de Josaphat dans l’un de nos actes (1).
1. Hugues, 1112 (2) -1 117 (3).
2. Gilduin, parent de Baudouin II (4) , n’était encore qu’élu en 1120 au concile de Naplouse (5) ; mais , dès la même année , il signe comme abbé un acte de Baudouin II (6). Il paraît pour la dernière fois en 1130 (7).
3. Robert, 1135 (8)-il38 (9).
4. Gui, 1140-1154 (10).
5. P..., 1156-1157 (11).
6. Guillaume I, 1158 (12)-U60 (13).
7. Pierre, 1170 (14)-U76 (15).
8. Jean, 1178 (16).
9. Amé , 1195 (17)-1205 (18). Il semble résulter d’actes de 1203 et de 1204 que nous avons vus aux archives de Palerme (19) que cet abbé aurait résidé plusieurs années en Sicile.
10. Raoul, 1221 (20J-1235 (21).
11. Henri, 1248 (22).
(1) «... sub Hugonis regula primi abbatis in valle Josaphat... » N° V.
(2) N° I.
(3) Cart. du Saint-Sép., 11, p. 12.
(4) N» VIII.
(5) WM. Tyr., 1. XII, ch. 13.
(6) Cart. du Saint-Sép ., 45, p. 84.
(7) N° XVII.
(8) Fam. d’Outremer, p. 819.
(9) Cart. du Saint-Sép., 26, p. 50.
(10) N®» XXI et XXVIII.
(11) Cart. du Saint-Sép., p. 136.
(12) N® XXXII.
(13) N° XXXIV.
(14) N° XXXVII.
(15) Cart. du Saint-Sép., 170, p. 309.
(16) N® XL.
(17) Confirmation de privilèges faite à l'abbaye de Josaphat, sur la requête de l’abbé Amé, par Henri, empereur et roi de Sicile, le 20 décembre 1195. — S. Mauro, 84, et Sta Gertruda, 46.
(18) N° XLV.
(19) S. Placido, n° 39. — S. Mauro, n° 117.
(20) 11 juin 1221, Catane. — Frédéric, empereur et roi de Sicile, confirme à Raoul, abbé, et au couvent de Josaphat, les anciens privilèges des moines, et particulièrement la franchise du vaisseau qui fait chaque année pour leur compte le voyage de Messine en Palestine, moyennant un paiement annuel de 120 Tari. — S ® Maddalena, n° 75.
(21) G mai 1235. — S. Placido, n° 85.
(22) Fam. d'Outremer, p. 820.
v
INTRODUCTION. 19
12. Jacques, 1264 (1)-1267. Il se trouvait à Messine en cette dernière année (2).
13. Guillaume II , 1289 (3)-1291 (4).
Abbés de la Latine.
Richard, 1130 (5). Les Familles d'Outremer (p. 824) ne rappor- tent qu’une signature donnée en 1120 par cet abbé.
Soibrand , de qui les Familles d' Outremer ne citent qu’une si- gnature donnée en 1136, paraît encore en 1138 et 1144 (6).
Renaud , de qui nous avons une signature en 1161 (7). On ne voit dans les Familles d'Outremer qu’une souscription de cet abbé apposée à un acte du 26 juillet 1160.
Nous renvoyons à la table pour les quelques autres indications que nous avons pu recueillir relativement aux abbés et prieurs de Terre-Sainte. Nous ferons une exception pour les prieurs du Saint-Sépulcre dont l’éditeur des Familles d'Outremer aurait pu facilement compléter la liste à l’aide des documents publiés par M. de Rozière.
Gérard, prieur en 1120 (8), exerçait encore ces fonctions en 1123 (9).
Après ce prieur , les Familles d'Outremer citent un Guillaume qui devint archevêque de Tyr en 1127. Mais après celui-ci vient un second Guillaume qui paraît en 1129 dans le même acte où figure son prédécesseur en qualité d’archevêque de Tyr (10) , et qui dans la même année se distingue par l’épithète de Guillaume
(1) N° LVII.
(2) II y a, en effet, aux archives de Palerme (S. Mauro, 66 et 67), deux ven- tes de casaux vides faites le 5 mai et le 10 août 1167 par Jacques, abbé de Jo- saphat, devant Pelegrino de Maraldo et Alduino de Pagana, juges de Messine, et qui portent la signature autographe de cet abbé.
(3) N° LIX.
(4) Pirrus, Sicilia Sacra , p. 1136.
(5) N° XVII.
(6) Cart. du Saint-Sép ., n°* 26 et 34, p. 50 et 67.
(7) N° XXXV.
(8) Fam. d’Outremer, p. 839. — N° VIII.
(9) N° XII.
(10) Cart. du Saint-Sép., 67, p. 738.
20
INTRODUCTION.
second (Guillelmo secundo , priore) et par celle de Guillaume troi~ sième prieur (Guillelmus , prior tercius) (1). La dernière mention de Guillaume II se trouve dans nn de nos diplômes à la date de 1130 (2).
Pierre est nommé dans cinq actes du Cartulaire du Saint-Sé- pulcre (1132 à 1135) (3) avant l’année 1136 , date la plus ancienne qui lui soit attribuée par les Familles d'Outremer.
Enfin le 1er juillet 1211, S antius , prieur du Saint-Sépulcre, est nommé dans un acte de Jean de Brienne (4).
(1) Ibid., 70 et 77, p. 143 et 153.
(2) N° XVIII.
(3) Cart. du Saint-Sép.^ 74, 106, 27, 102, 82.
(4) Ibid., 145, p. 268.
CHARTES DE TERRE-SAINTE
PROVENANT DE
L'ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT
I
1 112. — Arnoul de Rohes , patriarche de Jérusalem , fait une donation pour la rèêdification de l'église de Notre-Dame de Josaphat.
(Sta Maddalena, 88.)
f In nomine Sancte et Individue Trinitatis. Ego Arnulphus Dei gratia sancte Jherosolimitane ecclesie patriarcha , sanctorum patrum sequi volens exempla, sancta loca Jherosolimarum ab in- fidelibus destructa reformare cupiens, paternitatis intuitu nobili- tati antique ecclesie Beate Marie vallis Josaphat a paganis des- tructe condolens , cum jam temporibus nostris per Dei gratiam reedificaretur et grex ibidem Deo serviens multiplicaretur, dignum et rationabile [censeo] eam nos beneficiis ditare et honorare, qua- tinus Domina illa in cujus honore fabricata est jamdicta basilica, pro statu nostro regisque gloriosi Balduini filii nostri dilecti to- tiusque gregis mihi sibique diverso modo commissi, apud filium suum dignetur intervenire. Siquidem supradicte ecclesie abbatis venerabilis nomine Hugonis peticioni, preclarique regis nostri et episcoporum canonicorumque consilio et assensu , aures pietatis inclinantes, concessimus ecclesie prefate medietatem decime Ber- valdi terciamque partem decime Radulfi Aloensis, decimam quo- que Gumfredi de Cavis, de Mezera, de Daltim ad ecclesie gloriose Virginis jamdicte reedificationem. Hoc decretum nostrum qui- cumque violare temptaverit anathematis vinculo perpetuo damp-
22
CHARTES DE TERRE-SAINTE
netur nisi resipuerit. Facta est autem hec cartha anno ab Incar- natione Dominica MGXII ; regente ecclesiam Hierosolimitanam Arnulfo patriarcha et regnante glorioso rege Balduino. AMHN.
II
1113, 2 janvier , Bènèvent. — Pascal II confirme les privilèges de l’abbaye de Notre-Dame de Josaphat.
( S. Isidoro , 76).
Pascalis episcopus servus servorum Dei dilectis filiis Hugoni abbati venerabilis monasterii Sancte Marie de valle Josaphat ej usque successoribus regulariter substituendis in perpetuum. Redemptori omnium gentium Domino nostro Jhesu- Christo gratias agimus quod passionis et resurrectionis sue locum , civi- tatem videlicet Jérusalem in qua redemptionem omnium gen- tium operatus est , ab infidelium potestate temporibus nostris eri- puit et suam illic ecclesiam misericorditer exaltavit , adimplens quod per prophetam dixerat : « Locum pedum meorum glorifi- cabo. » Ubi nimirum etiam beate matris ejus sepulcrum a fide- libus honoratur. Et nos itaque ipsius sepulcri venerabile mo- nasterium in valle Josaphat constitutum, pro ipsius Domine nostre beate Marie Dei genitricis et semjer virginis devotione ac reve- rentia , privilegii presentis auctoritate et apostolice sedis protec- tione munimus. Statuimus enim ut quecunque dona quascunque possessiones egregie memorie Gotefridus dux et Balduinus Jero- solimitanus rex vel alii fideles viri eidem monasterio contulerunt, quecunque etiam in futurum concessione pontificum, liberalitate principum vel oblatione fidelium juste atque canonice poteritis adipisci , firma vobis vestrisque successoribus et illibata perma- neant. Sane laborum vestrorum decimas ab episcopis seu episco- porum ministris ubilibet exigi prohibemus. Interdicimus etiam ne per alicujus solemnitatis occasionem in cenobio vestro cena vel prandium a Jerosolimitane ecclesie episcopo vel clericis exi- gatur, ne servorum Dei quiés hujusmodi occasionibus perturbetur. Redditus vero qui de rusticorum infidelium censu vestro mo- nasterio constituti sunt vel in futurum prestante Domino confe- rentur, vobis integros manere censemus. Porro sepulturam ejus- dem loci omnino liberam esse decernimus ut eorum qui illic sepeliri deliberaverint devotioni et extreme voluntati, nisi excom- municati sint, nullus obsistat. Mortuorum autem parrochianorum
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 23
nlemosinas de quibus parrochialis ecclesia suam partem accepe- t quiete ac prêter alicujus molestias a vobis accipi et haberi san- mus. Laicos seu clericos irregulariter viventes ad conversionem iscipere nullius episcopi vel propositi contradictio vos inhibeat, d hec adicientes decernimus ut nulli omnino hominum liceat Lem monasterium temere perturbare aut ejus possessiones auferre fi ablatas retinere, minuere vel temerariis vexationibus fatigare, )d omnia integra conserventur eorum pro quorum substenta- one et gubernatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, dva Jerosolimitane ecclesie canonica reverentia. Si qua igitur i futurum ecclesiastica quelibet secularisve persona hanc nos- *e constitutionis paginam sciens contra eam temere venire temp- iverit , secundo tertio ve commonita si non satisfacione congrua mendaverit potestatis honorisque sui dignitate careat reamque 3 divino judicio de perpetrata iniquitate cognoscat et a sacratissimo nrpore ac sanguine Dei et Domini redemptoris nostri Jhesu hristi aliena fiat atque in extremo examine districte ultioni sub- iceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Do- lini nostri Jhesu Christi, quatenus et hic fructum bone actionis ercipiant et apud districtum judicem premia eterne pacis inve- iant. Amen , amen, amen.
Scriptum per manum Grisogoni notarii sacri palatii.
Ego Pascalis catholice ecclesie episcopus subscripsi.
Ego Landulphus archiepiscopus Beneventanus subscripsi.
Ego Sennes Dei gratia Capuanus archiepiscopus legi et subs- ripsi.
Ego Risus Barensis episcopus legi et subscripsi.
Ego Richardus Albanensis episcopus legi et subscripsi.
Ego Cono Prenestinus episcopus legi et subscripsi.
Ego Gregorius Terracinensis episcopus legi et subscripsi.
Ego Henricus Neocastrensis episcopus subscripsi.
Ego Anastasius presbyter cardinalis tituli Beati Clementis legi ; subscripsi.
Ego Gregorius presbyter cardinalis Sancti Grisogoni subscripsi. Ego Boso apostolice sedis diaconus subscripsi.
Ego Romoaldus cardinalis diaconus subscripsi.
Datum Beneventi per manum Joannis sancte Romane ecclesie aconi cardinalis ac bibliothecarii , Illi nonas Januarii , indie- nne VI , Incarnacionis Dominice anno MCXIIII , pontificatus item domini Pascalis secundi pape anno XIII1 (1).
(1) La date réelle de cette bulle est 1113. En effet, Y Art de vérifier les dates
22
CHARTES DE TERRE-SAINTE
netur nisi resipuerit. Facta est autem hec cartha anno ab Incar- natione Dominica MGXII ; regente ecclesiam Hierosolimitanan. Arnulfo patriarcha et regnante glorioso rege Balduino. AMHN.
II
1113, 2 janvier , Bènévent. — Pascal II confirme les privilèges dt l’abbaye de Notre-Dame de Josaphat.
(S. Isidoro, 76).
Pascalis episcopus servus servorum Dei dilectis filiis Hugoni abbati venerabilis monasterii Sancte Marie de valle Josaphal ej usque successoribus regulariter substituendis in perpetuum Redemptori omnium gentium Domino nostro Jhesu- Christe gratias agimus quod passionis et resurrectionis sue locum , civi- tatem videlicet Jérusalem in qua redemptionem omnium gen- tium operatus est , ab infidelium potestate temporibus nostris eri- puit et suam illic ecclesiam misericorditer exaltavit , adimplens quod per prophetam dixerat : « Locum pedum meorum glorifi • cabo. » Ubi nimirum etiam beate matris ejus sepulcrum a Me- libus honoratur. Et nos itaque ipsius sepulcri venerabile mo- nasterium in valle Josaphat constitutum, pro ipsius Domine nostre beate Marie Dei genitricis et semjer virginis devotione ac reve- rentia , privilegii presentis auctoritate et apostolice sedis protec- tione munimus. Statuimus enim ut queeunque dona quascunque possessiones egregie memorie Gotefridus dux et Balduinus Jero- solimitanus rex vel alii fideles viri eidem monasterio contulerunt queeunque etiam in futurum concessione pontificum, liberalitate principum vel oblatione fidelium juste atque canonice poteritis adipisci , firma vobis vestrisque successoribus et illibata perma- neant. Sane laborum vestrorum decimas ab episcopis seu episco- porum ministris ubilibet exigi prohibemus. Interdicimus etian ne per alicujus solemnitatis occasionem in cenobio vestro cena vel prandium a Jerosolimitane ecclesie episcopo vel clericis exi- gatur, ne servorum Dei quies hujusmodi occasionibus perturbetur Redditus vero qui de rusticorum infidelium censu vestro mo- nasterio constituti sunt vel in futurum prestante Domino confe- rentur, vobis integros manere censemus. Porro sepulturam ejus- dem loci omnino liberam esse decernimus ut eorum qui illi( sepeliri deliberaverint devotioni et extreme voluntati, nisi excom- municati sint, nullus obsistat. Mortuorum autem parrochianorun:
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 23
helemosinas de quibus parrochialis ecclesia suam partem accepe- rit quiete ac prêter alicujus molestias a vobis accipi et haberi san- cimus, Laicos seu clericos irregulariter viventes ad conversionem suscipere nullius episcopi vel propositi contradictio vos inhibeat. Ad hec adicientes decernimus ut nulli omnino hominum liceat idem monasterium temere perturbare aut ejus possessiones auferre vel ablatas retinere, minuere vel temerariis vexationibus fatigare, sed omnia integra conserventur eorum pro quorum substenta- tione et gubernatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva Jerosolimitane ecclesie canonica reverentia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica quelibet secularisve persona hanc nos- tre constitutionis paginam sciens contra eam temere venire temp- taverit , secundo tertio ve commonita si non satisfacione congrua emendaverit potestatis honorisque sui dignitate careat reamque se divino judicio de perpetrata iniquitate cognoscat et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini redemptoris nostri Jhesu Christi aliena flat atque in extremo examine districte ultioni sub- jaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Do- mini nostri Jhesu Christi, quatenus et hic fructum bone actionis percipiant et apud districtum judicem premia eterne pacis inve- niant. Amen, amen, amen.
Scriptum per manum Grisogoni notarii sacri palatii.
Ego Pascalis catholice ecclesie episcopus subscripsi.
Ego Landulphus archiepiscopus Beneventanus subscripsi.
Ego Sennes Dei gratia Gapuanus archiepiscopus legi et subs- cripsi.
Ego Risus Barensis episcopus legi et subscripsi.
Ego Richardus Albanensis episcopus legi et subscripsi.
Ego Cono Prenestinus episcopus legi et subscripsi.
Ego Gregorius Terracinensis episcopus legi et subscripsi.
Ego Henricus Neocastrensis episcopus subscripsi.
Ego Anastasius presbyter cardinalis tituli Beati Clementis legi et subscripsi.
Ego Gregorius presbyter cardinalis Sancti Grisogoni subscripsi.
Ego Boso apostolice sedis diaconus subscripsi.
Ego Romoaldus cardinalis diaconus subscripsi.
Datum Beneventi per manum Joannis sancte Romane ecclesie diaconi cardinalis ac bibliothecarii , Illi nonas Januarii , indic- tione VI , Incarnacionis Dominice anno MCXIIII , pontificatus autem domini Pascalis secundi pape anno XIII1 (1).
(1) La date réelle de cette bulle est 1113, En effet, l’Art de vérifier les dates
24
CHARTES DE TERRE-SAINTE
III
1113, 3 janvier , Bênévent. — Pascal II confirme les possessions de l'abbaye de Notre-Dame de Josaphat en Sicile et en Calabre,
(S. Mauro, 199).
Pascalis episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis Huguni abbati venerabilis monasterii Sancte Marie de valle Josaphat suis- que successoribus regulariter substituendis in perpetuum. Pos- sessiones et bona ecclesiastica patrimonia pauperum sunt et pre- tia peccatorum et ideo a nullo debent distrahi vel occupari , set ad usus ad quos destinata sunt illibata servari. Eapropter, dilecti in Domino filii Hugo abbas et conventus monasterii Josaphat , vestre devocionis exigentibus meritis , votis vestris libenter an- nuimus et ob reverentiam sepulcri Dei genitricis semperque vir- ginis Marie cujus officio die noctuque estis totaliter mancipati, vos et monasterium vestrum sub beati Petri tutela et nostra defensione suscipimus et prosentis scripti privilegio communimus , statuen- tes ut quascunque possessiones quecunque bona idem monaste- riem in presentia nunc juste et legitime possidet aut in futurum concessione pontificum , largicione regum vel principum , obla- tione fidelium seu aliis justis modis Deo propitio poterit adhi- pisci, firma vobis vestrisque successoribus et illibata permaneant, in quibus hec propriis duximus exprimenda vocabulis : in primis in parrochia Messanensi , prope ipsam civitatem , ex dono Roge- rii illustrissimi comitis Sicilie et Calabrie, ecclesiam Sancte Ma- rie Magdalene cum omnibus pertinenciis suis ; quam ecclesiam dilectus in domino frater Goffredus Tfaynensis et Messanensis episcopus consecravit sibique de assensu nostro et suorum cano- nicorum consensu cimiterium, baptisma, confessionem , oblatio- nes et libertatem intrandi et exeundi ad esequias mortuorum et pul- sandi campanas et recipiendi erisma et oleum sanctum ab ecclesia Messanensi libere et perpetualiter absque ulla exactione habere concessit. Item in eadem parrochia ex dono Eleazar militis clari ecclesiam Sancte Anne de Galathcum villanis, terris et vineis suis, cui predictus Goffredus episcopus ex assensu nostro cimiterium ,
nous apprend que ce pape a quelquefois anticipé sur nous d'une année entière. C'est ce qui nous est confirmé dans le cas présent par le chiffre de l’indiction et par celui de l'année du pontificat.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 25
baptisma , confessionem et decimas hominum habere concessit. Item in parrochia Rossani , ex dono Rogerii et Guillelmi ducum Apulie, ecclesiam Sancte Marie in territorio Sancti Mauri cum om- nibus pertinendis suis et gripouno habendo in mari Sancti Mauri et Curiliani et tota hereditate que fuit Riccardi Senescalci et Hu- gonis de Glaromonte et Tristagni de Duno ; et in parrochia Cas- sanensi ecclesias Sancti Laurencii , Sancte Marie de Gapharo et Sancti Theodoricum pertinendis suis et uno molendino. Item in parrochia Angloni, in territorio Pulicorii, ex donacione Alberede uxoris quondam Rogerii de Pomaria, ecclesiam Sancti Basilii cum terris suis et terrarum consuetudinibus. Item in civitate Ta- rentina et in territorio suo ex concessione Constande regis Fran- corum filie , uxoris Boamundi principis Antiocheni , ecclesiam Sancte Perpetue cum omnibus pertinendis suis et orto uno et duobus ecclesiis in casali quod dicitur Paternum et quadraginta quinque pedibus olivarum et cum vinea magistri Fimii et altera vinea sita in territorio Sancti Petri Imperialis. Item ex concessione Emme filie Rogerii comitis Sicilie et Galabrie, terram cum antro et orto ante ecclesiam Sancte Perpetue. Item ex concessione Boa- mundi filii predicti Boamundi principis, barcam unam cum duo- bus piscatoribus tantum habendam ad piscandum in parvo mari Tarentine urbis liberam a consuetudine tercie partis piscationis. Preterea quia nolumus tantorum beneficiorum esse expertes, vo- lumus et sancimus ut omnibus donacionibus et concessionibus supradictis in sua firmitate manentibus, nullus episcopus vel ar- chiepiscopus seu minister eorum, per alicujus sollempnitatis oc- casionem cenam vel prandium exigere in obbedienciis vestris pré- sumât, nec procurationes, visitaciones vel alias subjectiones seu vexaciones imponat. Item adjicientes decernimus ut nulli omnino hominum liceat prefatum monasterium temere perturbare aut ejus possessiones auferre vel ablatas retinere, minuere aut temerariis vexacionibus fatigare seu ipsum vel obedientias suas interdicto subjicere, et omnia integra conserventur eorum pro quorum subs- tentacione et gubernacione concessa sunt usibus omnimodis pro- futura. Si qua igitur ecclesiastica secularisve persona hanc nostre constitucionis sciens paginam infringere attemptaverit , secundo terciove commonita nisi reatum suum congrua satisfacione cor- rexerit, potestatis honorisque sui dignitate careat , reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat et a sa- cratissimo corpore ac sanguine Dei et redemptoris nostri Jhesu Christi aliena fiat atque in extremo examine districte ulcioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus sit pax
26
CHARTES DE TERRE-SAINTE
Domini nostri Jhesu Christi quatenus et hic fructum bone actio- nis percipiant et apud districtum judicem premia eterne pacis in- veniant.
Ego Pascalis catholice ecclesie episcopus subscripsi (1).'
Ego Sennes Dei gracia Capuanus archiepiscopus subscripsi.
Ego Risus Barensis archiepiscopus subscripsi.
Ego Cono Prenestrinus (sic) episcopus subscripsi.
Ego Gregorius Terracinensis episcopus subscripsi.
Ego Richardus Albanensis episcopus subscripsi.
Ego Landu[l]fus archiepiscopus Beneventanus subscripsi.
Ego Anastasius sancte Romane ecclesie presbyter cardinalis ti- tuli Sancti Clementis subscripsi.
Ego Gregorius presbyter cardinalis Sancti Grisogoni subscripsi.
Ego Romoaldus diaconus cardinalis subscripsi.
Ego Boso sancte Romane ecclesie diaconus cardinalis sub- scripsi.
Datum Beneventi per manum Joannis sancte Romane ecclesie diaconi cardinalis ac bibliotecarii , III nonas Januarii , indic- tione VIII , Incarnationis Dominice anno millesimo centesimo XIIII , pontificatus autem domini Pascalis secundi pape anno [XIIII] (illisible) (2).
IV
1114. — Roger , prince d'Antioche , confirme les libéralités faites à N.-D. de Josaphat par plusieurs de ses barons , et y ajoute les siennes.
(S. Anselme», 26.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi- ritus Sancti. Ego Rogerius annuente misericordia Dei princeps An- tiochenus, flagitatus à quibusdam baronibus meis ut elemosinam et beneficia que ipsi, pro animarum suarum redemptione, ecclesie sancte et gloriose Virginis Marie de valle Josaphat contulerunt ex mei parte consentirem et annuerem, volens partem habere in ora- tionibus sanctorum [virorum] qui ibi nocte ac die serviunt, beni-
(1) La signature du pape est soit de sa main, soit de celle d’un secrétaire de la main ; en tout cas, elle est d’une écriture fort différente de celle du scribe qui a transcrit le reste de l’acte.
(2) Même remarque que pour la bulle précédente.
///^ _ /Ztar/r (//> /ùx/er. /xvxre e/'A/i&oc/te
/}//>/■ des /ù' /r d Adi el de /io me
«homwr laces
1
Fase. X/X. /7 // 2(>J
vs?~m
Il
J — * *tùwon$0p4d^^èiw <*ips jet' \_><p J Yogmu* \mi
cncf nnfcîicji*Ju Jt prweeps anewi^u^L^tus a<fui);iarn Lifomlus mn<^ irr c(mo^
- tuw <v ten^peu <jur ipfi wo iniimrum^iuruw jrirniptume’ çcclcsiç SC£ <*? glortoiç- ui^i
. ni (JiMt IruJir tAipLr couru confennrem-^ a-rniucrm • uicnç, parvon
Lierr trj owcuwiL/Îc^um <juuli noClc u JLtlmmmr' tenrniranmu (kmf Uolmurt & luptf ^ccicioru coron) • ovauicquil u^i unu^iulcj; yro moiuiojuo concuLt.
■ fatum Acfmruiro mwfanAïut^ftait Sunr hixxmc/m Lee Lm^ltnr- IwLerü
■ U ^iuL^mt5 ejl unum caJ^Î nomme ÿfflüjsmyfc^r
mi c^al^iwminrjuru> . ^.odcrcus ic co Ltb yrua ^cyumliiAm
Xltud
It uaf tnfciom unoquoquC^anno meau-cmA ^s^unucMAie*
JL
• oA^rcxKus^-c/C’ (ternis pcium utwcjuo^; 2Lnno-<s^c .
>Auit* <« tnc^lrcfuoi. uocarur' ôlck
aptpi
Ættotf unu tAde* nomwûf-i
iotuLuits . ^iodetsccc' laLr^mlenni nain
ca^L unu/ nomitvr ^ * Cço auruolms yAfâcv\ot\evxcï
. eti çcck* urîu^itAxwn Jr* tappf AucT meu cjua patns ttums mcç ce AuunaiU mci :
_ XiwcjvJt nccnW<muu pa-raicu tn*DfU’C<mcejît «no^ewc |; ttmo iu;r £j?rmo aIui Aum .;' 3l
•1* ln$tulL$- <*zcAaL ejaumr Auunaii meiX Jtpul CiiliL proanmu nus •!
, * concAlAquanuiAraneü adin^^e^ concebo- cerrfojur aluccc coûtât* , * lAijruu^ano jis-c^mujLmu wra euutotr ult Mj)ipîtuftî4 eu ituc
i?/
cjtiA^etuo tuftrp
, r, , . yoj icLtW •ô)‘C;xutt • 1* j iteumr .vi XU tJLtnonw L
OfXi Ü[Ul
AbtncApAtumr j iyujc-
Itu*
y <
uenmc^
a
pi
t' rTv
it-.,
’r/iest TTiorùi . Fd/tear.
7/e/iot/ . Duja/'d/n
< f. A/hreùno 77 ô ~ Jdenu -s/rei/uleurtfe Z or/ej/rui/
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 27
gne annui bone voluntati et juste petitioni eorum et quicquid ipsi predicte ecclesie unusquisque pro modulo suo contulerunt ratum et firmum meo sanctivi (sic) et stabilivi sigillo. Sunt autem qui hec largiti sunt : Rotbertus filius Fulcon[is] qui largitus est unum casale nomine Merdic; Rotbertus de Vizpont aliud casale nomine Burio ; Rotbertus de Sancto Loth (1) apud piscariam suam GGGGG libras piscium unoquoque anno ; W. Capreolus GG libras piscium unoquoque anno et G mecuchia (?) salis et unum casale quod appellatur Sancti Pauli et in casale quod vocatur Oschi duo ara- tra terre ; Rotbertus de Laitot unum casale nomine Anadi... Bo-
nabulus casale unum nomine Ego autem volens partem et
societatem habere in beneficiis ecclesie , ut supradictum est , tam pro salute mea quam patris (2) et matris mee et avunculi mei Tancredi (3) necnon et omnium parentum meorum concessi uno- quoque anno, jure perpetuo, ad victum monachorum D anguillas et casale quod uxor avunculi mei Tancredi (4) apud Gibellum pro anima ejus eidem ecclesie concessit , quantum attinet ad me ; et ego concedo et terram que adjacet civitati sicut designata est a nobis et unam domum infra civitatem ubi hospitentur fratres cum illuc venerint quam perpetuo jure possideant. Facta est autem hec datio anno ab Incarnatione Domini MCXIIII, indictione VII, sub testimonio horum qui subscripti sunt.
(Manquent les noms des témoins.)
V
1115. — Baudouin roi de Jérusalem , confirme les donations faites à l’hôpital de N.-D. de Josaphat par Guillaume de Bures.
(Ste Maddalena , 14).
f In nomine Domini nostri Jesu Christi. Notum sit omnibus fidelibus quod ego Balduinus Dei gratia rex Jherosolimitanus , Dei amore et timore, Willelmi etiam de Bures baronis mei (5) hu-
(1) C'est ce même chevalier qui, par sa fuite, causa la perte de la bataille où fut tué le prince Roger, en 1119 ( Guill . Tyr., 1. XII, chap. 9).
(2) Richard, prince de Salerne.
(3) Albert d'Aix, 1. XII, chap. IX et XII.
(4) Guillaume de Tyr, XI, 1. Ann. Comn., XII, p, 346.
(5) Les Familles d’Outremer (p. 445) n’indiquent pas à quelle époque précise Guillaume de Bures a succédé, comme prince de Tibériade, à Jocelin de Courte- nay. Nous y lisons seulement que ce fut quand celui-ci eut reçu de Baudouin de Bourcq le comté d’Edesse. A coup sûr, ce n’est pas immédiatement après son
28
CHARTES DE TERRE- SAINTE
mili interventione, donum quod dedit prefatus Willelmus hospi- tali Beate Marie Josaphat videlicet casale unum in territorio Gordi situm nomine Jerraz , regia potestate a Deo michi data confirmo in eternum habendum et possidendum, concedente Jocelino Tyberiadis domino. Concedo etiam ejusdem Willelmi peticione domos quas ipse Willelmus et Agnes nobilis uxor ejus (1) Jhero- solimis habebant et predicto hospitali dederant. Si quis autem aliquo tempore hoc voluerit adnullare , perpetuo feriatur anathe- mate. Amen , amen. Fiat, fiat. Actum est igitur et confirmatum hoc donum anno ab Incarnatione Domini nostri Jesu Christi MCVX (2), epecta (sic) XXVIII (3), regni quoque regis Bal- duini VX (sic) , gubernante Acelino jamdictum hospitale sub Hu- goni& regula primi abbatis in valle Josaphat. Hujus rei testes sunt Paganus cancellarius , Symon constabularius (4) Pisellus viceco- mes , Guido de Milii (5) , Robertus GifFarz , Galterius Mahu- met (6), Romanus de Podio (7). Jocelini concessionis testes hi sunt : Ado de Cirisy (8) , Umfridus de Torum (9) , Tetbaldus Rundels, Drogo de Bria.
( Les lacs de soie rouge qui ont supporté le sceau adhèrent encore à l'acte.)
élection que le nouveau roi abandonna son fief à son cousin le prince de Tibé- riade, car celui-ci porte encore ce titre le 14 février 1119 (Cf. n° VII). La date réelle de toutes ces transmissions doit être 1120, puisqu'on plaçait en 1121 la première année du principat de Guillaume de Bures (Cf. n° IX).
(1) ün ne connaissait pas jusqu’ici d'acte où fût nommée la femme de Guil- laume de Bures (Cf. Familles d’Outremer , p. 452). Les Lignages d’Outremer Iul faisaient épouser Eschive , fille et héritière de Hugues de Saint-Omer, ou de Fauquembergue , premier seigneur de Tibériade. Quant à Agnès , le même ou- vrage lui fait épouser Gautier de Beyrouth. Elle aurait été fille d'Helvis, fille elle-même de Hugues de Saint-Omer ( Lign . d’Outremer apud Hist. des Croisa- des. Lois II, p. 455).
(2) Cette interversion de chiffres se retrouve non seulement à la ligne sui- vante, mais encore dans notre acte n° VII.
(3) Corr., XXIII.
(4) Ce connétable ne figure pas dans la liste des Familles d’Outremer, p. 619.
(5) Il est à remarquer que, dans aucun acte, Gui de Milly ne prend le titre de seigneur de Naplouse, ce qui confirme les remarques de l'éditeur des Familles d’Outremer (p. 406).
(6) Seigneur de Saint-Abraham. Fam. d’Outremer, p. 424.
(7) Seigneur de Montréal. Fam. d’Outremer, p. 400.
(8) Ce seigneur avait, en 1102, pris la fuite, avec le roi Baudouin Ier, devant Rame ( Alb . Aq., IX, 4). Sa femme s'appelait Richoldis et son fils Garmond (n°* VI et VII). Girard de Chérisy, qu'Albert d’Aix fait figurer parmi les com- pagnons de Godefroi de Bouillon devant Nicée, appartenait à la même famille.
(9) Cf. Fam d’Outremer, p. 470.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 29
VI
1115. Jérusalem. — Baudouin 1er, roi de Jérusalem, confirme toutes les possessions de l'abbaye de Josaphat.
(S. Placido, 216).
-J* In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spiritus Sancti, amen. Ego Balduinus Dei gracia Latinitatis Jherosolimorum rex , future beatitudinis particeps fieri cupiens, id quod per intercessionem beatissime Dei genitricis Marie fieri posse non abigens ut possim regnum a Deo michi traditum gu- bernare et cum eo in eternum regnare , ipsi Deo et predicte ejus genitrici ecclesieque ad ipsius honorem in valle Josaphat cons- titute et viro honesto Hugoni ejusdem cenobii abbati religioso et successoribus ejus ceterisque fratribus tam futuris quam presen- tibus ibidem Deo et sancte Marie servientibus , dono et concedo pro salute anime mee et patris mei et matris mee et fratruum (sic) meorum et jure perpetuo terras quam possidet jamdicta ecclesia; omnes habendas confirmo ab oriente et occidente et meridie et septentrione et in valle et extra vallem et fontem Syloe et domos et hortos quos habent infra muros Jherusalem , et in Joppe terra quatuor carruciis , et Achon duobus, et juxta Neapolim casale nomine Aschar cum omnibus pertinentiis suis et quecumque a bonis hominibus data sunt et quorum nomina sunt hec : Lam- bertus dedit Deo et Sancte Marie de valle Josaphat casale nomine Soesme situm super flumen quod vulgo Flumen Diaboli nuncu- patur, laudantibus Goscelino principe Tyberiadis et Willelmo de Buris qui hoc ipsum casale eidem Lamberto prebuerat. Barianus constabularius Joppe dedit predicte ecclesie terram et vineas in territorio Jherosolimitano : Wido de Miliaco pro sua et uxoris sue Helisabeth (1) anima contulit prefate ecclesie terras et vineas in prescripto territorio. Radulfus Aliensis donavit ecclesie pre- dicte terram juxta Montem Gaudii sitam et in Jherusalem do- mum cum orto. Eustachius Granerius (2) dedit eidem ecclesie
(1) Les Lignages d’Outremer appellent la femme de Gui de Milly Stéphanie (chap. XIV, p. 462), et rapportent qu’étant veuve, elle épousa Baudouin, sei- gneur de Rame. Elisabeth serait en ce cas la première femme de Gui de Milly.
(2) Eustacho Granier, seigneur de Césarée, n'était pas encore connétable de
30 CHARTES DE TERRE-SAINTE
casale nomine Capharabra cum omnibus pertinenciis suis in ter- ritorio Sydonis et infra civitatem domum unam et in confinio Cesaree casale nomine Bethalla cum omnibus pertinenciis suis et in ipsa civitate domum unam. Balduinus dedit eidem ecclesie terram duobus aratris sufficientem in territorio Ramensi. Ro- gerius de Roseth (1) dedit predicte ecclesie villam in monte Be- terico concedente supradicto Bariano cum omni possessione sua. Goscelinus princeps Tyberiadis dedit eidem ecclesie casale no- mine Gasrielme (2) et in Tyberiade duos rusticos cum omni possessione sua. Ado de Gheresio (3) et Richoldis uxor sua filius- que ejus Warmundus dederunt predicte ecclesie casale nomine Lichorat cum omnibus appendiciis suis. Rogerius Ramatensis episcopus (4) dedit eidem ecclesie casale nomine Saphoria cum omnibus pertinenciis suis et in castro domum unam et infra mu- ros Mahumerie aliam et ante castrum terram arabilem quatuor carruciis sufficientem. Teobaldus de Nigella dedit jamdicte eccle- sie casale nomine Zebezeb cum omni pertinencia sua. Tancredus dedit ecclesie predicte casale nomine Tymini , quod alio nomine dicitur Galgala, situm in latere Montis Carmeli cum omnibus pertinenciis suis , et in castro nomine Gayphasi plateam ubi edificata est ecclesia et domos et furnum et molendinum et terras et arbores que sunt ante ipsum castrum. Hec omnia siquidem dona tam terras quam domos et ortos et omnia que possidet pre- dicta ecclesia genitricis Dei que in valle Josaphat sita est, ubili- bet in regno meo, favente domino Arnulfo patriarcha et regni mei baronibus concessi et confirmavi eidem ecclesie in perpetuum possidenda et scripto commendavi et sigillo auctoritatis mee cor- roboravi. Quisquis igitur huic nostre largitioni seu confirmationi aliqua fraudis molimina surripiendo sive calumpniando inferre
Jérusalem k cette époque, puisque nous avons vu, dans facte précédent, qu'un autre était alors revêtu de cette charge. Notons en passant que , comme beau- coup de ses contemporains, le seigneur de Césarée n’a jamais porté ni le titre de sa charge ni celui de son fief.
(1) Cf. Albert d’Aix , 1. III , 28 , et X , 9 , 10 et 12. — Familles d’Outremer , p. 338. C'est ce Roger du Roset ou Rosoi qui eut le premier la garde de Jaffa après la conquête.
(2) Il est probable que si ce casai avait été concédé en fait en 1115, il ne l’avait pas été suivant les formes régulières. L'acte de donation est daté de 1119 (Cf. n° VII).
(3) Cf. la note 8 de l'avant-dernière page.
(4) Les Familles d’Outremer (p. 800) ne mentionnent pas cet évêque avant 1120.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 31
presumpserit nisi resipiscat et ad satisfactionem in eadem ecclesia veniat , et omnipotentis Dei parte et predicti patriarche et om- nium episcoporum , abbatum et ceterorum sacri ordinis fratrum potestate, anathematis sentencia feriatur et maledictionibus, inde maledictus cum Dathan et Abiron in profundum inferni demer- gatur. Factum est autem hoc privilegium in Jherusalem anno In- carnacionis Dominice millesimo centesimo quintodecimo , indic- tione septima (1), epacta vicesima secunda. Qui autem subscripti sunt hujus privilegii testes sunt : patriarcha Jherusalem Arnul- fus , E[bremarus] Cesariensis archiepiscopus (2) , B[ernardus] episcopus Nazarenus (3) Rogerius Ramathensis episcopus (4) , Achardus prior Templi Domini (5). Eustachius Granerius, Wil- lelmus de Buris, Balduinus de Ramis (6), Wido de Miliaco, Ma- nasses de Caïphas (7), Rodulfus de Fontenei (8) Ulricus vicecomes Neapolis (9), Balduinus de Sancto Abraham (10), Gothman (11) ,
(1) L'indiction de 1115 est 8. Un peut néanmoins expliquer le chiffre 7, en admettant, ainsi que nous l'avons dit dans l’introduction, que l'on faisait, à la chancellerie des rois de Jérusalem, commencer l’indiction en septembre. En ce cas, la présente confirmation serait datée de l'un des sept premiers mois de l'année 1115.
(2) Familles d’Outremer, p. 756.
(3) Les Familles d’Outremer ne mentionnent pas cet évêque avant l’année 1120 (p. 756).
(4) La même remarque s'applique également à cet évêque (Ibid., p. 800).
(5) Nous répéterons la même observation au sujet de ce prieur (Ibid., p. 841).
(6) Nous ne savons s'il s’agit ici de Baudouin, premier seigneur de Rame, ou de Baudouin, seigneur de Mirebel et seigneur de Rame en 1138 (Cf. Familles d’Outremer, p. 362). — Nous retrouvons encore la signature de Balduinus de Ramis ou de Ramatha en 1119 (n° VII) et en 1120 (n° VIII).
(7) Si ce Manassès est un seigneur de Cayphas, cela prouverait que Bau- douin Ier aurait donné Cayphas à un seigneur particulier après la mort de Tan- crède, prince d'Antioche, arrivée en 1112 ( Familles d’Outremer, p. 265).
(8) Ce seigneur figure dans plusieurs de nos actes jusqu'à l'année 1127 (n°‘ VII, VIII et XV).
(9) Les Familles d’Outremer (p. 412) ne connaissent pas d'acte antérieur à U28 oii paraisse ce vicomte de Naplouse.
(10) Baudouin de Saint-Abraham, qui est encore nommé dans plusieurs pièces Je ce recueil (XIV, XVII et XVIII), et qui vivait encore en 1136 (Familles d’Outremer, p. 424), peut avoir possédé cette seigneurie. Il se placerait alors entre Gautier Mahomet et Philippe de Milly.
(11) Ce Jean Gothman ou Codman (n° XIV), appelé de Gomans dans les Ligna- ges d’Outremer (chap. XIX), figure encore dans plusieurs actes du Cartulaire du Saint-Sépulcre. Les deux plus récents (Saint-Sép., 99 et 100) nous apprennent qu'en 1161 il était prisonnier des infidèles, et constatent une vente qu'il fit alors pour se procurer l'argent nécessaire à sa rançon , du consentement de tous les siens : « Laudantibus uxore mea Amandala et filio meo Aucherio cum uxore sua
32
CHARTES DE TERRE-SAINTE
Anselmus de Parentei (1) , Andréas de Baldement , Eustachius de Cassel , Galterius Mahumet , Girard us camerarius (2) , Pi- sel (3), Ardo.
YII
1119, 14 février. — J ocelin , prince de Galilée , donne à l'abbaye de N.-D. de Josaphat le casai de Casrielme.
(S. Anselmo, 130.)
In nomine- Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi- ritus Sancti , amen. Anno ab Incarnacione Domini millesimo centesimo decimo nono , indictione undecima, mense Februario , luna prima, YIX (sic) kalendas Marcii regnante Balduino rege Jhe- rusalem secundo (4) Warmundo patriarcha existente , Bernardo in Nazareth episcopante, ego Gocelinus Dei gratia Galilee prin- ceps (5) , pro salute anime mee animarumque patris et matris mee (6) tociusque amicorum et benefactorum meorum concionis, Beate Marie genitrici Dei Dominique nostri de Josaphat , dono stabili et in vita et post mortem , casale quod vocatur Cas- rielme prebui. Si quis vero, me defuncto, quacunque machina- cione subripere voluerit, anathematis vinculo teneatur donec resi- piscens supradicte ecclesie satisfecerit. Hujus vero rei testes exis- tunt : Willelmus de Buris, Balianus, Radulphus de Fontenellis, Johannes camerarius regis (7), Balduinusde Ramatha, Arnulfus,
Stephania, filia quoque mea Helisabeth , uxore videlicet Hugonis, Cesariensis do- mini. » Il avait en effet été fait prisonnier devant Saphet, en 1157 ( Guill . Tyr XVIII, 14).
(1) Anselme de Parentei avait un frère nommé Geofroi (n09 XIV et XVII).
(2) Les Familles d’Outremer (p. 630) ne mentionnent qu'une signature de cet officier apposée à un acte de 1110.
(3) Ce Pisel est sans doute le vicomte de Jérusalem que nous avons vu signer l'acte précédent, et que nous retrouvons encore sans aucun titre parmi les té- moins de l'acte suivant.
(4) Nous ne savons pourquoi Ducange fait mourir Baudouin Ier en avril 1119, tandis qu' Albert d'Aix (XII, 26 à 30) et Guill. de Tyr (XI, 2) rapportent sa mort à l'année 1118. Par cet acte et par le n° IX, qui placent en 1121 la troi- sième année du règne de Baudouin II, nous voyons que telle est la vérité.
(5) Cf. p. 27, note 5.
(6) Cf. Familles d’Outremer, p. 297.
(7) Les Familles d’Outremer (p. 630) ne mentionnent cet officier royal que de 1120 à 1138.
v
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 33
Pisellus. Warmundus de Gerisi , Henricus de Brena , Anschiti- nus platearius Jherusalem.
Ego Rorgo Fretellus (1) Galilee cancellarius sub hujus doni ti- tulo perhenni memorie hujus operis cartam plumbice sigillatam confirmavi.
VIII
1120, 31 janvier , Acre. — Baudouin II confirme toutes les posses- sions de l'abbaye de Josaphat .
(S. Placido, 14. — Sta Cunegonda, 63).
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi- ritus Sancti. Ego Balduinus, Dei gratia latinitatis Jerosolimorum rex secundus, future beatitudinis particeps fieri cupiens idque per intercessionem Beatissime Dei genitricis Marie fieri posse non ambigens, ut ipsius patrocinio ad Dei servicium cui servire reg- nare est, possim accedere et per ipsum per quem reges regnant quod mihi tradidit regnum gubernare et cum ipso in eterna va- leam beatitudine regnare , ipsi Deo et predicte ejus genitrici ec- clesieque ad ipsius honorem in valle Josaphat consecrate, viroque honesto Gelduino consanguineo meo et ejusdem cenobii abbati electo et omnibus successoribus ejus ceterisque fratribus tam fu- turis quam presentibus ibidem Deo et Sancte Marie servientibus, secundo regni mei anno concessi et jure perpetuo habenda con- firmavi helemosinas , oblationes et munera que regni mei barones Deo et predicte ecclesie in vita sua dederant aut mortis tempore dereliquerant. Ut autem et ipsorum elargitio et mea confirmatio in perpetuum rata permaneret , idque et memorie presentium et notitie futurorum clarius innotesceret, tam datorum quam mune- rum, id est casalium et ceterarum possessionum , nomina litte- rarum apicibus, ut subscriptum est, commendavi et auctoritatis mee sigillo corroboravi. Lambertus dedit Deo et Sancte Marie de Valle Josaphat casale nomine Soesme situm super flumen quod vulgo Flumen Diaboli nuncupatur, laudantibus Goscelino principe Tyberiadis et Willelmo de Buris qui hoc ipsum casale eidem Lamberto prebuerat. Barianus , constabularius Joppe , prebuit Deo et predicte cenobio Sancte Marie terram et vineas in ter- ritorio Jerosolimitano. Wido de Miliaco, pro sua et uxoris sue Helisabeth anima, contulit Deo et prefate basilice Sancte Marie
(l) Voyez plus haut , p. 16. On connaissait déjà Fretellus comme auteur d’une Descriptio Terre Sancte.
3
34
CHARTES DE TERRE-SAINTE
terras et vineas in prescripto territorio. Radulphus Aliensis do- navit Deo et ejus genitrici Marie de Yalle Josaphat terram juxta Montem Gaudii sitam et in Jherusalem domum cum orto. Bal- duinus Latinitatis Jherosolimorum rex primus largitus est Deo et prenotate ecclesie perpetue Virginis terram arabilem quatuor carruchiis sufficientem in territorio Joppe , et in territorio Beriti furnum et molendinum et domos et terras et vineas, et in sub- urbio Tholomaïdis que alio nomine Achon appellatur terram dua- rum carruchiarum. Eustachius Granerius prebuit Deo et preno- tato conventui perpetue Virginis casale nomine Gapharabra cum omnibus appendiciis suis in territorio Sydonis, et infra civitatem domum unam, et in confinio Gesaree casale nomine Betalla cum omni pertinencia sua et in ipsa civitate domum unam. Balduinus de Ramis dedit Sancte Marie de Josaphat terram duobus aratris sufficientem in territorio Ramensi. Rogerius de Roseth tribuit Sancte Marie de Josaphat villanum in Monte Betherico cum omni possessione sua , predicto concedente Bariano. Goscelinus , prin- ceps Tyberiadis , contulit Deo et prefate ecclesie casale nomine Gasrielme cum omni pertinencia sua , et in Tyberiade duos rus- ticos cum omni possessione sua. Ado de Gheresio et Richoldis uxor sua filiusque suus Warmundus dederunt Deo et Sancte Ma- rie de Josaphat casale nomine Lychorat cum omnibus appendiciis suis. Rogerius Ramathensis episcopus dedit Sancte Marie de Jo- saphat casale nomine Saphoria cum omni pertinencia sua , et in castro domum unam , et infra muros Mahumerie aliam et ante castrum terram arabilem quatuor carruchis sufficientem. Theo- baldus de Nigella dedit Sancte Marie de Josaphat casale nomine Zebezeb cum omni pertinencia sua. Tancredus , princeps Antio- chie , contulit ecclesie Sancte Marie de Josaphat casale nomine Tymini situm in latere Montis Carmeli cum omnibus appendiciis suis et in castro nomine Gaiphas plateam ubi hedificata (sic) est ecclesia, et domos et furnum et molendinum et terras et arbores que sunt ante ipsum castrum. Hec siquidem omnia dona quarum partem antecessor et equivocus meus Balduinus, rex mire curiali- tatis et ineffabilis probitatis, Deo et prenominate ecclesie dederat, partem vero concesserat. Ego antelatis cognitis rex Balduinus Deo et pretitulate Virgini et ecclesie de Valle Josaphat , favente pa- triarcha Warmundo et regni mei baronibus in Neapolitano con- cilio (1) [congregatis] , ut predictum est, concessi et confirmavi et confirmationi mee legitimos testes adhibui. Si quis igitur diabo-
(1) Cf. Willelm. Tyr.} XII, 13.
v
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 35
lica subgestione compunctus tam legitime largitioni seu confirma- tioni aliqua fraudis molimina subripiendo sive calumniando in- ferre presumpserit , nisi resipiscat et ad satisfactionem veniat , et omnipotentis Dei parte et predicti patriarche et omnium episco- porum, abbatum et ceterorum sacri concilii fratrum potestate, ana- thematis sententia feriatur et maledictionibus , inde maledictus cumDathan etAbyronin profondum inferni demergatur. Qui au- tem subscripti sunt hujus privilegii testes sunt : patriarcha Jéru- salem Warmundus. Bernardus episcopus Nazareth. Acardus prior Templi Domini. Girardus prior [Sancti] Sepulcri. Paganus cancel- larius regis Jérusalem. EustachiusGranerius. Willelmus de Buris. Balduinus de Ramis. Mariasses de Gaiphas. Balduinus de Sancto Abraham. Radulphus de Fontenellis. Wido de Miliaco. Ulricus vicecomes Neapolis. Hugo de Joppe, filius Hugonis de Puteolo, nondum miles (1). Factum est autem hoc privilegium Tholomaïdi pridie kalendas Februarii anno Incarnationis Dominice millesimo GXX, indictione XII, epacta octava X, luna XXVII.
Brando regis predicti clericus et cancellarii consanguineus fecit.
(Les lacs de soie rouge qui ont supporté le sceau traversent encore le repli de l’acte.)
IX
1121. — Bernard , évêque de Nazareth , donne à l’hôpital de N.-D. de Josaphat le casai de Ligio et celui de Thanis .
(S. Mauro, 159).
In nomine Sancte et Individue Trinitatis. Anno ab Incarna- tione Domini Nostri Jesu Christi MGXXI, indictione XV, anno patriarchatus domini Garmundi III, regni vero domni Balduini II regis tertio, principatus autem domni Willelmi de Buris primo, egoB[ernardus] Dei gratia Nazarenus episcopus pro salute anime mee et universalis ecclesie sub testibus Adelelmo scilicet Tybe- riadensium et tocius Galilee archidiacono, G. sancti Gabrielis priore, R. capellano Sancte Nazarene ecclesie, Basilio, Hugone, ceterisque aliis clericis, ipso domno W[illelmo) Tyberiadensium principe, Martino Nazareno interprete, Roberto de Aquila, Ro- gerio Argeloth episcopi pincerna, Guiberto lampadarum accen-
(1) Hugues II, comte de Jaffa, fils de Hugues du Puiset ( Familles d’Outremer , p. 339).
36
CHARTES DE TERRE-SAINTE
sore, nec non et Arnulfo cum ceteris plurimis, do et firma stabili- tate confirmo ecclesiam et omnem decimationem casalis Ligionis et alterius casalis quod dicitur Thanis hospitali et pauperibus Sancte Marie Vallis Josaphat, ita tamen ut me et successores meos episcopos semper inde recognoscant et nos semper in orationibus suis in memoriam habeant. Si quis autem istis supradictis repu- gnaverit, iram Dei timeat ne sicut evenit Datan et Habiron eis (sic) eveniat f f (1).
X (2).
1121, 1er février. — Guillaume de Bures , prince de Galilée , donne
à V hôpital de Josaphat quatre charruèes de terre sur le casai de
Ligio , etc.
(Copie du XIII8 siècle. S. Mauro, 70).
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi- ritus Sancti, amen. Anno ab Incarnatione Domini MGXXI, kalen- dis Februarii, luna decima, regnante Jerosolimis Balduino rege secundo, ecclesie Nazarene primo Latinorum presule Bernardo, ego Willelmus de Buris Dei gracia Galilee princeps, hospitali de Josaphat, ad sustentandam pauperum necessitatem, dedi IIII°r carrucatas terre in Ligione et mansionem domor um quas En- gelbertus Monacus in eodem casali construxit et unum rusticum cum sua pertinentia in Maula atque in territorio Tyberiadis , prope civitatem, quandam carrucatam terre et unum Sirium cum sua sequentia ad eamdem terram operandam libere. Hujus doni et carte testes sunt : Serio cancellarius Tyberiadis, Ydricus dapifer, Petrus de Grimisio, Fridericus constabularius, Ricolus, Geral- dus mareschalcus, Herbertus de Corbullio.
XI
1121, 1er février. — Guillaume de Bures , prince de Galilée , donne à l'hôpital de Josaphat celui de Saint- Julien de Tibériade.
(Copie du XIIIe siècle. S. Mauro, 70.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spiri*
(1) Ces deux croix tiennent peut-être lieu de signatures.
(2) Cet acte, ainsi que le n° XI. se trouve transcrit à la suite des n°* XL , XVI et XIV, sur une même feuille. — Cf. Introduction, II.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 37
tus Sancti, amen. Annoab Incarnatione Domini MGXXI, kalen- dis Februarii, luna decima, regnante Jerosolimis rege secundo Balduino, Nazarene curam ecclesie primo Latinorum agente pre- sule Bernardo ; ego Willelmus de Buris Dei gracia Galilee princeps, concessione et consilio supramemorati pontificis Bernardi, dedi hospitali ecclesie Beate Marie que est in Josaphat, hospitale sancti Juliani quod in Tiberiade de meo dominio construxi, tali tamen condicione ut quandiu Amaufri] eus vixerit et legaliter illudrexerit, hospitalis et tocius sue pertinencie custos et dispensator maneat. Hujus doni et carte sunt testes Serio tunc temporis Galilee can- cellarius, Edricus dapifer, Petrus de Grimesio, Fridericus consta- bularius, Ricolus, Geraldus mareschaldus, Herbertus de Gorbulio.
XII
1123. — Guarmond , patriarche de Jérusalem, confirme toutes les possessions de l'abbaye de Josaphat.
(Sta Scolastica, 42).
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi- ritus Sancti. Ego Warmundus, Dei gracia patriarcha Jherosoli- mitanus, annuens precibus dilecti filii nostri Gelduini abbatis ecclesie Beate Marie Vallis Josaphat monachorumque ibidem Deo famulantium, concedo eidem ecclesie jure perpetuo decimas pos- sidendas subterscriptorum casalium quorum hec sunt nomina : in territorio Jherosolimitano duas partes de casali Bethsan et decimam ortorum molendinorumque Syloe ac terrarum seu vi- nearum eidem ecclesie pertinentium que sunt in eodem territorio, excepta decima duarum carrucatarum quarum una fuit Widonis de Miliaco, altera Baliani Joppensis ; in territorio Neapolitano decimam duorum casalium Aschar et Betheri; in territorio Achon decimam casalis quod dicitur Gassara et quatuor carrucatarum Jerre olivarumque ad easdem pertinentium ad casale Huberti de Patci, medietatem quoque decime Baliani de Betheri et de omni- bus pertinentiis ejus, terciam etiam partem decime Balduini Ra- mathensis de tribus casalibus quorum nomina sunt hec : Gemmail, Assir, Beithbezim; nec non et decimam Gaufredi de Cavis de duobus casalibus Mezerech et Dalfin. Preterea quocumque eidem ecclesie ab ecclesiasticis, vel secularibus personis in decimis seu in aliis quibuscumque possessionibus attributa sunt, auctoritate omnipotentis Dei et nostra confirmo et sigilli mei impressione
38
CHARTES DE TERRE-SAINTE
consigno. Si quis vero hujus nostre pagine constitutionem violare temptaverit, alienus a perceptione Dominici corporis et sanguinis existât divineque ultioni subjaceat donec recipiscens Deo et eidem ecclesie satisfaciat. Factum est autem hoc [anno] Dominice Incar- nationis MGXXIII, présidente ecclesie Jherosolimitanus domno Warmundo tercio sui patriarchatus anno, regnante in Jherusa- lem glorioso rege secundo Balduino anno regni sui tertio (1), sub testimonio illustrium virorum Ebremari Cesariensis archiepis- copi ; Gerardi prioris Sancti Sepulchri (2) , Odonis Cesariensis archidiaconi, Anselmi Sancti Sepulchri cantoris, Willelmi sub- centoris, Giliberti canonici, Fulcberii, Rannulphi, Eustachii Gra- narii, Hugonis de Peans (3). Anschetini vicecomitis.
Arnaldus Dominici Templi canonicus rogatus scripsit.
XIII
1124. — Elèazar, fils de feu Guillaume de Mallevrer (Maulévrier), déclare avoir élevé, sur sa terré de Galat, deux églises, d’après l'ordre de la comtesse Adalasie.
(S. Mauro, 189).
f In nomine eterni Dei et Salvatoris nostri Jhesu Christi , anno ab Incarnacione ejus millesimo centesimo vicesimo quarto, indictione secunda, ego Eleazar, Guillelmi de Mallevrer quondam filius, quandam ecclesiam in honore Dei Patris omnipotentis et in honore sancte Anne, auctoritate atque jussu comitisse Ada- lasie (4), ediflcavi in territorio meo Galat (5) sicut ipsa comi tissa
(1) Il y ici une double erreur de la part du rédacteur de cette pièce. Bau- douin et Guarraond avaient tous deux été élus en 1118. 11 faudrait donc anno quinto.
(2) La seule date donnée à ce prieur par les Familles d’Outremer est 1120 (p. 839).
(3) Hugues de Payns était-il déjà le premier grand-maître des Templiers^ La place qu'il occupe au milieu des laïques permet d’en douter. En effet , les chevaliers du Temple , comme les clercs, signent habituellement avant les laï- ques (Cf. Cart. du Saint-Sép., nos 54 et 56).
(4) Cette comtesse Adalasie , fille de Boniface Ier de Montferrat , veuve de Roger Ier, grand comte de Sicile et de Calabre, avait épousé en 1113 Baudouin Ier, roi de Jérusalem, qui avait chassé sa seconde femme depuis plusieurs années. Des doutes sur la légitimité de son troisième mariage, survenus au roi pendant une grave maladie, lui firent répudier Adalasie en II 16 (Alb. Aq., XII , 24. — Will. Tyr.\ , XI , 29). Elle mourut en Sicile deux ans après et fut enterrée à Patti
PROVENANT DE i/ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 39
quando ab Jerosolimis cum nobilibus baronibus rediens ante- quam in mare intrasset, si cum prosperitate remearet, duas eccle- sias unam ad honorem sancte Anne, aliam vero ad honorem ejus filie Dei scilicet genitricis Marie semper Virginis edificare Deo vovit ; et predictam ecclesiam Sancte Anne, precepto ipsius comi- tisse Adalasie, dedi ecclesie de Valle Josaphat ut omni tempore ei sit subjecta, quatenus ipsa comitissa ejusque filius Rogerius (1) majoris et hujus minoris ecclesie sint participes. Et per precep- tum ejusdem comitisse dedi predicte ecclesie septem villanos de meis cum omnibus teneturis suis ut illi qui ipsi ecclesie servie- rint inde vivere possint. Et hoc feci pro comitis Rogerii anima ut Deus det ei requiem sempiternam et pro anime mee et filiorum meorum omniumque fidelium Dei defunctorum animarum re- demptione. Et insuper dedi de mea terra ipsi prefate ecclesie a via que venit de Galat et jungitur vie Veterane, que via Veterana vadit ad Fataliam , usque ad vallonem et per medium vallonem tendit usque ad Petram Latam et a Petra Lata usque ad aliam petram que est superior ; et ab illa superiore petra intrat in quendam vallonem, et per illum vallonem tendit ipsa divisio usque ad summitatem montis ad quemdam lapidem magnum, et ab illo lapide magno vadit per summitatem ipsius montis, in cir- cuitu , per divisionem nemoris Turturichi et per semitam in cir- cuitu nemoris et tendit versus Galat , usque ad terram Nicole de Asile et sicut ipsa terra Nicole de Asile porrigitur deorsum contra vallonem usque ad petram que est supra ipsam viam que tendit , ut superius dictum est, ad Fataliam. Et prêter hoc dedi quamdam peciam terre ad opus ipsius ecclesie de decem salmis seminaturis que terra est ultra flumen infra pertinendam ecclesie Sancti Petri juxta viam Trahine (2). Et ita libere hoc feci donum predicte eccle- sie quod nullus homo infra hanc teneturam hujus sancte ecclesie habeat aliquid ad faciendum , nisi tantummodo homines Helie Poere. Tali vero conditione sunt homines illi infra teneturam istam quod in uno quoque anno dominus eorum debet reddere
(Pirri, Sicilia Sacra, p. 773). — Guillaume de Tyr commet une grave erreur en surnommant Bursa le premier mari d’Adalasie. Roger Bursa , fils et non pas frère de Robert Guiscard, comme le dit à tort ce chroniqueur, était duc de Pouille et neveu du comte Roger. La confusion vient sans doute de ce que la femme de Roger Bursa, fille de Robert le Frison, comte de Flandre, s'appelait aussi Adélaïde ou Adalasie ( Art devérif III, 808-809).
(5 de la page précédente) Galati Mamertino, circondario de Patti (Sicile).
(1) Roger II, comte de Sicile, surnommé le Jeune.
(2) Troina , circondario de Nicosia, '“province de Catane.
40
CHARTES DE TERRE-SAINTE
ipsi ecclesie Sancte Anne tres salmas unam scilicet de frumento , aliam de ordeo , tertiam de vino. Quicumque igitur hoc donum quod feci predicte ecclesie in manu Pagani prioris de Valle Josa- phat, infringere seu infirmare sinistra parte laboraverit, Dei vin- dicte subjaceat nisi penitencie satisfactione resipiscat. Et ad con- firmandum hujus privelegii donum , jussi ipsum corroborari proprio meo sigillo cereo et testibus subscriptis.
•J* Ego Eleazar, qui supra, hujus donacionis largitor concedo, f Ego Guillelmus Dei gracia Messanensis episcopus qui una cum venerabili episcopo Mazairensi in festivitate sancti Andree prefatam ecclesiam ad honorem beate Anne consecravimus (sic) interfui et testor (1).
f Ego Stephanus, Dei gracia Mazariensis episcopus, interfui et testor.
f Ego Rogerius de Laficara testor, f Ego Rogerius de Naza testor, f Ego Raynaldus abbas testis sum.
*j* Kayo EXyjac Tloepac p.apTi>po.
*f* Ego Guismundus de Siccavilla testis sum. f Ego Gervasius de Maletta, qui eciam huic ecclesie dedi qua- tuor salmatas de terra, testis sum.
XIV
1126. — Guillaume de Bures , avec la permission de Baudouin //, donne à l'abbaye de Josaphat le casai de Saint-George.
(S. Isidoro, 76. — Copie du XIIIe siècle. S. Mauro, 70).
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi- ritus Sancti , amen. Ego Willelmus de Buris , Tyberiadis domi- nus, pro amore Dei et parentum meorum animarum salute, dono et concedo ecclesie Sancte Marie de Valle Josaphat casale Sancti Georgii quod est juxta Medan cum omni territorio suo, conce- dentibus nepotibus meis Helia et Willelmo (2) qui mei feudi he-
(1) Dans l’article qu’il consacre à cet évêque, Pirri fait allusion à l'acte qu'on vient de lire et reproduit la signature complète de Guillaume ( Sicilia Sacra , p. 386).
(2) Les renseignements fournis par nos actes sur Guillaume de Bures ne s'accordent pas avec ceux que donnent les Lignages d’ Outremer (p. 455) ou les Familles d’Outremer (p. 452). Nous avons vu plus haut que la femme de Guil- laume de Bures s’appelait Agnès (p. 28, nqte 1) et non Eschive , comme disent
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 41
redes sunt. Hanc itaque donacionem predicte ecclesie factam si- gillo meo corroborari feci coram his testibus qui subscripti sunt : Odo abbas (1), Helias, Willelmus, Gualo, Ugo Burrellus, Ugo filius Ivonis, Paganus Montis Regalis (2) Marinus Nazarenus Herbertus de Insula, Josbertus de Turnai, Drogo, Gualterius de Bosco. Rex quoque Balduinus secundus hoc donum ecclesie fac- tum similiter ex sua parte concessit coram hiis testibus : Herberto de Insula, Ugone Burrello, Balduino Sancti Abrahe, Goffrido de Parentea, Anselmo fratre ejus, Rohardo, Joanne Codman, Ans-
chitino vicecomite, Radulfo ejus, Bernardo Yaccario, Drogone
de Maloe , Barda Armeno. Factum est et datum anno Dominice Incarnationis millesimo centesimo XXYI, indictione IIII, prési- dente sancte JherosoJimitane ecclesie Warmundo patriarcha atque Balduino secundo rege feliciter regnante. Si vero aliquis baronum hoc predictum casale sui juris esse probaverit, Tyberiadis domi- nus aliud casale ecclesie Yallis Josaphat tantidem valons in cam- bium dabit.
XY
1127. — Balian , chevalier , avec l'approbation de Baudouin //, donne à Vabbaye de Josaphat son casai de Dargerboan.
(S. Anselmo, 62).
Anno Dominice Incarnationis MGXXYII , présidente sancte
les Lignages. Nous apprenons ici qu'en 1 126 ses neveux et ses héritiers sont Hélie et Guillaume, tandis que les Lignages lui donnent quatre fils, dont trois auraient laissé une postérité. En 1129 (XVI), Guillaume, frère d'Hélie, est devenu moine; en 1132 ( Cart . du Saint-Sép., n03 74 et 124), les héritiers du prince de Galilée sont deux autres de ses neveux, Raoul d’Ysis et Simon. Il faudrait alors admettre qu’Hélie était déjà mort. Quant à son frère, bien qu'il vécût encore, puisque nous le trouvons dans un acte de 1161 (XXXV) avec le titre de cha- noine de Nazareth, sa qualité de clerc l'empêchait de recueillir le nef. On trouve bien encore un Guillaume de Tibériade de 1150 à 1158 (Fam. d’Outremer, p. 453); mais il est impossible que ce personnage soit le connétable de Jérusalem, car celui-ci était mort avant 1144 (XIX et XXIV). I/éditeur des Familles d’Outre- mer fait d’ailleurs une remarque qui peut nous aider à fixer, à trois ans près, la date de la mort de ce seigneur. Le dernier acte signé de Guillaume de Bures porte la date du 8 février 1141. Les actes postérieurs portent la souscription de Guillaume de Tibériade.
(1) Il ne peut pas s’agir ici d'un abbé de Josaphat ; l’abbaye était alors diri- gée par Gilduin.
(2) Le titre que prend dans cet acte l'échanson royal prouve qu'il reçut la
42
CHARTES DE TERRE-SAINTE
Jherosolimitane ecclesie domno Warmundo patriarcha, regnante domno Balduino rege Jherosolimorum secundo , ego Balianus miles divino ammonitus instinctu pro anime mee omniumque pa- rentum meorum tam vivorum quam defunctorum salute et pecca- torum nostrorum remissione, dono et concedo jure perpetuo abs- que ulla inquietudine ecclesie sanctissime Dei genitricis semper- que Virginis Marie que est in valle Josaphat, de possessione mea casale unum quod vocatur Dargerboan cum omnibus appendiciis suis et tertiam partem cujusdam gastine que dicitur Zonia. Quod siquidem donum laudavit et concessit predictus rex Balduinus. Annuit etiam nichilominus hoc idem donum et concessit dominus meus Hugo, comes Jope , de quo predictum casale tenebam et de cujus feodo erat. Si quis vero contra hanc donationis paginam in- surgere vel aliquo modo eam infringere aut inquietare temptave- rit, deleatur de libro viventium et cum justis non scribatur; et tamen firma et stabilis permaneat et non disrumpatur. Factum est hoc sub testimonio virorum illustrium subscriptorum Widonis scilicet de Puteolo (1), Widonis de Domnapetra, Walterii Grane- rii (2), Radulfi de Fontanellis, Gerardi de Helbecorth, Anschetini vicecomitis , Balduini de Sancto Abraham , Baronis Archerii , Thome Ramathensis.
Ego Balduinus Dei gratia Jherosolimorum rex secundus , ro- gatu predicti Hugonis et ejusdem Baliani , hoc donum laudavi et concessi et sigilli mei impressione signavi.
XVI
1129. — Guillaume de Bures, prince de Tibériade , donne à N.-D. de Josaphat le casai de Saint-Job.
(Copie du XIIIe siècle. S. Mauro, 70).
In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti , amen. Notum sit omnibus tam futuris quam presentibus quod ego Willelmus de Buris do atque perenniter tenere concedo Sancte Marie Vallis Jo-
seigneurie de Montréal avant l'année 1132, ce que Ducange avait déjà soup- çonné, sans pouvoir toutefois indiquer une date certaine ( Familles d’Outremer , (p. 402).
(1) Ce Gui de Puiset est peut-être un parent du comte de Jaffa, Hugues II du Puiset , nommé quelques lignes plus hauc.
(2) Fils d’Eustache Granier et seigneur de Césarée. Sa mère s’était remariée avec Hugues, comte de Jaffa ( Fam . d’Outremer, p. 275-277).
PROVENANT DE LABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 43
saphat casale Sancti J obi cum territorio pertinencie ejusdem, ex- cepta pertinencia alterius casalis, ita tamen ut dominus Willel- mus monachus nepos meus (1) dominium ejus in vita sua haberet et redditus recipiat. Post excessum (sic) autem ejus, pro animabus parentum nostrorum ecclesie Sancte Marie predicte remaneat. Hujus vero donationis testes sunt : Radulfus de Ysiaco (2), War- mundus, Petrus de Grehel, Albericus de Cremesi, W. de Sa- phari, Giraudus marescalcus, Johannes Allobrox, Brugo, Guido de Cava , Galterius Delbos. Anno ab Incarnacione Domini MGXXVIIII , epacta VIII (3) , regnante Balduino rege secundo , Stephano patriarcha Jherosolimitane ecclesie présidente, W[il- lelmo] archiepiscopo Nazareth (4).
XYII
1130. — Guillaume, 'prieur du Saint-Sépulcre , donne un four et diverses dîmes à l'abbaye de Josaphat.
(S. Mauro, 133).
In nomine Domini nostri Jhesu Christi, notum sit tam presen- tibus quam futuris quod ego Willelmus prior Sancti Sepulchri (5), in presentia domni patriarche Stephani , cum ejus laudamento, furnum unum in Jherusalem, in illa urbis parte positum que spe- cialiter Judearia nuncupatur, ecclesie Sancte Marie vallis Josa- phat et reverendo ejusdem monasterii abbati Gelduino una cum assensu fratrum totius capituli nostri, solutum, et quietum habere
(1) Cf. XIV, note 2.
(2) Neveu de Guillaume de Bures (Cf. XIV. note 2).
(3) Corr. XXVIII.
(4) Notre acte n° XXIV nous apprend que c’est sous 1 épiscopat de ce Guil- laume que Nazareth fut érigé en archevêché.
(5) Les Familles d' Outremer (p. 839) ne citent , parmi les prieurs du Saint- Sépulcre, qu'un seul Guillaume qui fut archevêque de Tyr en 1127. Il est évi- dent que ce n'est pas celui-ci. Outre que les différences de dates s'y opposent t l’archevêque est lui-même parmi les témoins de cet acte. Il y a donc eu, à la suite l'un de l’autre, deux prieurs portant le même nom. Nous trouvons , dans le Cartulaire du Saint-S ipulcre , divers actes où paraît le second pendant les années 1128 et 1129 (n°‘ 44, G7, 70, 77, p. 81, 138, 143, 153). Ce qui semble sin- gulier, c’est que dans les deux derniers il est qualifié d’abord de prior secundus, puis de prior tercius. La première de ces qualifications peut lui avoir été don- née pour le distinguer du premier Guillaume. Quant à la seconde, elle indique le rang réel qu’il occupait parmi les prieurs du Saint-Sépulcre.
44
CHARTES DE TERRE-SAINTE
in perpetuum concedo et omnem querelam quam pro illo adver- sus idem monasterium de Josaphat hactenus ecclesia nostra ha- buit, ego cum fratribus nostris in sempiternum pacifice remitto. Decimam insuper terre illius que Piata Petra vocatur, secus viam que ducit ad flumen, sine querela illi cum nostris fratribus relaxo ; preterea decimam casalis quod vocatur Darchiboam cum equani- mitate ac benevolentia fratrum nostrorum... (1) monasterio eidem dono et omnes omnium rerum possessiones quas hodie prefata ecclesia Josaphat possidet liberas ei et quietas quantum nobis at- tinet esse decerno omnesque prorsus querelas que intra nostram et illam ecclesiam hactenus aliquo modo undecumque fuerunt illi absque replicatione remissas depono. Hec omnia sicut hic distincta sunt sancte ecclesie de Josaphat et venerabili ejusdem loci abbati Gelduino et successoribus suis unanimiter concedimus et sigilli nostri corroboratione inviolabiliter illi manere in legiti- mum sempiternum confirmamus. Facta est autem carte hujus insti- tutio et rei istius concessio anno Incarnacionis Dominice MGXXX, indictione VIII, sub presentia testium quorum nomina hec sunt : Petrus Barchinonensis subprior, Ansellus precentor, Gislebertus, Petrus Bernardi , Petrus Calvus , Gosbertus , Balduinus , Hugo prepositus. De diaconibus : Guido, Radulphus, Wulgrinus , Richardus. De subdiaconibus : Guyraldus , Galterius, Moyses. Preterea Willelmus archiepiscopus Tyri, Gaudentius Cesarien- sis archiepiscopus (2), Anselmus Bethleemita episcopus (3), Ri- chardus Sancte Marie Latine abbas (4) , Arnaldus prior Montis Syon, Henricus Montis Oliveti prior (5). De laicis in primis rex Balduinus, Willelmus dapifer Templi, Hugo comes Trecensis (6), Balduinus de Sancto Abraham, Rohardus, Jofridus de Parenteo, Holricus vicecomes Neapolitanus. Ego Stephanus patriarcha Je- rosolimitanus istam concessionem laudo et confirmo ej usque vio-
(1) Ce mot a disparu dans l 'original.
(2) Les Familles d’Outremer (p. 756) ne citent par d’acte antérieur à 1136 où paraisse cet archevêque.
(3) La même remarque s’applique à l’évêque de Bethléem ( Familles d’ Outre- mer, p. 784).
(4) La seule date donnée à cet abbé par les Familles d’Outremer (p. 824) est
1120.
(5) Les Familles d’Outremer (p. 268) ne nomment pas ce prieur avant l’année 1135.
(6) Cette mention. contredit un obituaire de la cathédrale de Chartres cité par M. d’Arbois de Jubainville (Hist. des comtes de Champagne , Il , 141), qui fait mourir le comte Hugues en 1 126.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 45
latores ad satisfactionem anathematis trado et proprii eam sigilli auctoritate in perpetuum corroboro.
(Au bas de cet acte on voit encore les lacs de deux sceaux : ceux de gauche sont en soie rouge et ceux de droite en soie blanche.)
XVIII
1130. Jérusalem . — Baudouin II , roi de Jérusalem, à la prière de son parent Gilduin, abbé de Josaphat, fait faire le relevé de tout ce qui a été donné à l'abbaye.
(S. Isidoro, 38).
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi- ritus Sancti. Quandoquidem , natura decidente humana , ea que retroactis temporibus gesta sunt ob labilem hominum memoriam nobis prius incognita forent nisi per apicum annotationem nota fierent, iccirco congruum duximus que nobis sunt presentia pos- teris nostris litterarum exaratione memoriter retinenda contra- dere. Qua propter, ego Balduinus Dei gratia rex Jherusalem La- tinorum secundus, amore Dei et beatissime ejus genitricis atque rogatu domni Gelduini venerabilis abbatis consanguinei mei , predia et possessiones tam terrarum quam domuum que ab ante- cessoribus meis vel aliis quibuslibet hominibus tempore eorum vel meo tempore sancte ecclesie Beate Marie de Valle Josaphat per totum regnum Jerosolimitanum concessa sunt sicut in se- quentibus scripta videntur, in hoc volumine colligi precepi et regie auctoritatis sigillo corroborari quatenus deinceps omni calumpnia remota firmiter et inconcusse in possessione predicte ecclesie serventur. In primis, dux Godefridus et frater ejus rex Balduinus dederunt et concesserunt ecclesie sancte Marie de valle Josaphat furnum unum et molendina, domos et ortos infra Jéru- salem , extra vero terras et vineas , fontem Syloe et molendina et fossam et ortos et duas partes de casali Bethsan. Comes quoque Guarnerius dedit casale quod vocatur Ascar quod postea concessit predictus rex Balduinus. Ipse vero rex Balduinus dedit duas carrucatas terre in territorio Joppe. Tancredus donavit predicte ecclesie unum casale nomine Tymini situm in latere montis Car- meli cum omnibus appendiciis suis et in castro nomine Caiphas domos et furnum et terras intus et extra. Supradictus rex Bal- duinus dedit apud Ptolomaydam domum unam et in montanis unum casale nomine Cassera cum appendiciis suis ; apud Sydonem
46
CHARTES DE TERRE-SAINTE
viridarium et machomeriam extra civitatem et casale nomine Ca- farabra, concedente domno Eusfeachio Granerio ; et apud Baruch, domos , furnum , molendinum et viridarium infra civitatem , et extra, duas carrucas terre. Eustachius vero Granerius dedit in territorio Gesariensi unum casale nomine Betalla et infra civita- tem, domum unam concedente rege Balduino. Pisellus viceco- mes donavit casale nomine Meschium et terras que sunt juxta viam que ducit ad flumen Jordanem et ultra flumen, in territorio Belcha , casale unum nomine Bessura cum omnibus appendiciis suis, concedente domino rege Balduino. Rogerius quoque Ram- mensis episcopus donavit eidem ecclesie casale nomine Saphoria cum omnibus appendiciis suis et infra castrum Sancti Georgii , domum et quatuor carrucatas terre ante ipsum castrum , conce- dente predicto rege Balduino. Ado de Gheresio et Richildis uxor sua filiusque suus Warmundus donarunt casale nomine Ghorat cum omnibus appendiciis suis in montanis de Torone, concedente ipso rege Balduino. Theobaldus de Nigella dedit casale in terra Sueti nomine Zebezeb, concessu predicti regis Balduini et Wilelmi de Buris. Lambertus, cliens Wilelmi de Buris, dedit casale no- mine Soesme quod est ultra flumen Jordanem , concedente ipso Wilelmo de Buris et principe Tyberiadis domino Gozelino. Idem vero Wilelmus de Buris dedit casale in territorio Gor situm no- mine Jerraz et domum quam ipse Jerosolimis habebat. Walterius Machumet donavit casale nomine Jamarvara in valle de Clin concessu predicti regis Balduini. Wilelmus de Buris dedit apud Ligium quatuor carrucatas terre et domos, rege Balduino conce- dente. Wido de Miliaco dedit dimidium casalis in terra Jérusalem nomine Betamar concessu regis Balduini primi. Ipse vero pri- mus rex Balduinus concessit ut omnes naves predicte ecclesie quibuscumque honerate essent rebus, per omnes portus regni Jerosolimitani eundo et redeundo, ab omni censu et navali exac- tione libere et quiete forent. In casali vero Huberti de Pazi quod Siph vocatur, Letardus vicecomes dedit quatuor carrucatas terre et olivetum et infra casale, unam domum, et extra, ortum unum. Hec omnia tempore predecessorum meorum ecclesie Beate Marie de valle Josaphat donata atque concessa sunt. Tempore vero meo hec que sequuntur : ego Balduinus , rex Jérusalem Latinorum secundus, donavi predicte ecclesie in territorio Neapolis casale nomine Beteri cum omnibus appendiciis suis et domum unam Neapoli. In territorio vero Tyri donavi casale nomine BefFella in montanis cum omnibus appendiciis suis et aliud casale nomine Sardanas , et infra civitatem , domos et viridarium. In territorio
V
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 47
Tyberiadis dedit domnus Gozelinus casale nomine Gasrielme meo concessu. Hugo dominus Jope dedit casale unum in territorio Ascalonis nomine Machoz cum omnibus pertinendis suis et ma- jorem machomeriam in eadem civitate et unum de melioribus viridarium , et in territorio Jope terra que fuit Framerici , et in terra Neapolis casale nomine Saphet meo similiter concessu. Barisanus quoque , constabularius ejus , donavit casale unum nomine Dargeboam in terra Jérusalem domino suo Hugone con- cedente et meo concessu favente. Romanus vero de Podio et Ri- childis uxor sua et heredes eorum concesserunt eidem ecclesie supradicte in terra Belcha casalia Bessura et La cum omnibus pertinentiis eorum. Willelmus de Buris donavit duo casalia ultra mare Tyberiadis , unum nomine Sanctum Georgium et alterum Sanctum Job cum omnibus pertinentiis suis. Hec itaque omnia, sicut in hoc privilegio continentur, firma et stabilia et in posses- sione sancte ecclesie vallis Josaphat mancipata esse censemus et nostro sigillo corroborata firmamus. Factiim est et datum per manum Hemelini cancellarii, in regali palacio, Jerosolimis, anno Dominice Incarnacionis millesimo centesimo XXXmo, indictione VIII , présidente sancte Jerosolimitane ecclesie venerabili pa- triarcha Stephano et Balduino rege secundo regnante feliciter. Hujus regie confirmationis isti sunt legitimi testes : Willelmus archiepiscopus Tiri ; Gaudentius Gesariensis archiepiscopus ; Ansellus Betlehemita episcopus; abbas de Latina; Willelmus prior Sepulcri Domini ; Arnaldus prior Montis Syon ; Balduinus Sancti Abrahe ; Roardus ; Goffridus de Parentea ; Hulricus Nea- polis vicecomes; Petrus, frater ejus; Robertus de Franco Loco.
XIX
1130-1145. — Confirmation de la constitution de Vhôpital de A. -P. de Josaphat donnée sous le sceau de Guillaume , patriarche de Jé- rusalem et certifiée par Facundus , prieur de la Latine.
(Sta Gertruda, 74).
f In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi- ritus Sancti. Notum sit omnibus fidelibus tam futuris quam pre- sentibus quod domnus Hugo abbas monasterii Sancte Marie de Valle Josaphat et omnes ejusdem loci fratres, inter alia multum necessaria opera predicti monasterii , hedificaverunt pro necessi- tate pauperum Christi hospitale quoddam juxta predictam eccle-
48
CHARTES DE TERRE-SAINTE
siam Sancte Marie in quo refectionem aliquam et aliquid refri- gerium lassi pauperes et peregrini semper invenire possint et in quo infirmi pro posse ipsius domus procurentur et reficiantur et pausent. Ad cujus hospitalis adjutorium memoratus abbas et alii decimas domibus (1) bonis suis omni tempore in communi capi- tulo suo se donare stabilierunt. In quo etiam capitulo et hoc dif- flnierunt quod quicumque confraternitati pauperum ibi conve- nientium se associaverint, in primis societatem et participationem orationum et helemosinarum et omnium beneficiorum ecclesie Sancte Marie habeant ; deinde, pro salute et prosperitate eorum, semper in unaquaque sollempnitate Apostolorum XIII pauperes in nomine Christi pascantur. Posthac in eodem capitulo constitu- tum est ut, in die obitus cujuscumque illorum qui in hac confra- ternitate se miserint, tredecim pauperes iterum pascantur, et us- que ad XIII dies quidam pauper quotidie reficiatur, et per XIII dies una missa cantetur et per unumquemque annum , in die obitus illius , pro anima ejus missa una iterum celebretur et unus pauper pascatur. Sed et omni tempore per unamquamque ebdomadam cantabitur missa una pro salute vivorum, alia vero pro requie defunctorum in ecclesia Sancti Salvatoris pro confratri- bus supradicti hospitalis et pro omnibus qui in eadem confrater- nitate intraturi sunt et pro aliis benefactoribus et sustentatoribus hujus sancte helemosine. Nomina vero illorum qui se primi- tus in hac confraternitate miserunt sunt hec : domnus Balduinus rex primus et domnus Bernardus episcopus de Nazareth , Guil- lelmus de Buris, Guido de Miliaco, Goscelinus dominus de Tibe- riade, Domnus Balianus et ceteri plures qui mortui sunt. Unus- quisque autem ex illis promisit se daturum in helemosinam pauperibus hujus hospitalis, per unumquemque annum, XIII bisancios pro anima sua. Sed quare aliquibus hoc nimium fortasse videtur, idcirco provisum est et constitutum ut quicumque in hoc hospitali helemosinam suam fecerit aut aliquam sustentationem vel aliquid beneficium contulerit , omnium benefeciorum supra- dictorum et orationum particeps efficiatur. Factum est hoc et sta- tutum tempore venerabilis patriarcha Gibelini, regnante primo rege Balduino, concedente illud domno Hugone abbate cum omni suo conventu.
Et ego Guillelmus patriarcha sigilli mei testimonio hoc idem confirmo et concedo et supranominatos benefactores in orationibus et beneficio communi ecclesiarum Jérusalem recipio.
(1) Il faut sans doute lire de omnibus .
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 49
(D'une autre écriture), f Ego frater Facundus prior Sancte Marie de Latina autentico huic transcripto (sic) de verbo ad verbum concordanti [sic) vidi, legi necnon sigillum nostrum apposui (1).
XX
1138,18 octobre ( nouveau style) . — Roger , évêque de Rame, déclare avoir donné jadis à l’abbaye de Josaphat le casai abandonné de Céphrié , et rapporte la contestation à laquelle cette concession a donné lieu.
(S. Placido, 153.)
f In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spiritus Sancti, amen.
Omnibus sancte Dei ecclesie prelatis et filiis presentibus et futuris notum sit quod ego Rogerius, Dei gratia Ramatensis epis- copus, ecclesie beate Dei genitricis Marie de Valle Josaphat, ro- gatu felicis memorie Arnulfi patriarche et primi regis Balduini consilioque et assensu totius capituli Sancti Georgii , quoddam casale desertum quod Gephrie nuncupatur cum omnibus perti- nentiis suis dedi. Sed quia heredes Radulfide Septem Molis eidem dono calumpniam inferebant, idcirco ego ratum et stabile volens esse donum meum, ipsos calumpniatores ad hoc usque perduxi ut coram Willelmo patriarcha, astantibus venerabilibus personis, supranominatum casale predicte ecclesie liberum et immune bona voluntate concederent. Hii sunt qui concesserunt : Gofridus filius Radulfi, Hugo frater ejus et soror eorum Mazelina cum marito Arnulfo de Aria et mater eorum Agnes. Hujus rei testes sunt ipse Willelmus patriarcha et ego ipse, Robertus archidiaconus, Baldui- nus cancellarius, Amelius, Balduinus canonicus Sancti Georgii. De laicis : Wulferius, Milo camerarius, Rogerius Carnotensis, Ernaldus pincerna, Stephanus dispensator, Petrus Lemovicensis. Nunc iterum, omnibus canonicis capituli mei et baronibus meis concedentibus, donum meum affirmo, medietatem tamen decima-
(l) Cet acte nous apprend à quelle époque a été fondé l'hôpital de Josaphat. Cette fondation a été faite sous le patriarche Gibelin, mort en 1112 ( Fam . d’ Ou- tremer, p. 717). D'un autre côté, parmi les premiers donateurs, figure Jocelin de Courtenay, prince de Tibériade, qui ne succéda qu’en cette même année à Tan- crède (Fam. d’ Outremer, p. 445). C’est donc vers l’année 1112 qu’a dû être rédigé l’acte de fondation de l'hôpital. Quant à la confirmation donnée par le patriarche Guillaume , nous ne pouvons que la placer entre les deux dates extrêmes de son patriarcat. Comme nous ignorons absolument à quelle époque Facundus a été prieur de la Latine, nous ne savons si le certificat d'authenticité qu'il donne ici est contemporain de la confirmation du patriarche Guillaume.
4
50
CHARTES DE TERRE-SAINTE
rum et obedientiam capellani in manu mea retineo donumque hoc per presentem cartam hujus rei veritate conscriptam et sigillo Domini Willelmi patriarche ac meo corroboratam et subscripto- rum testium assignatione munitam confirmo. Hujus itaque con- firmationis testes sunt canonici Sancti Georgii : Willelmus Thu- roldi , Jordanus, Balduinus, Gislebertus, Hugo; et de aliis: Constantinus, Jacob. De laicis vero : Wulferius, Willelmus nepos patriarche, Normandus, Johannes Golafres, Helgotus, Petrus vi- cecomes, Gislebertus, Bernardus de Caco.
Factum est autem hoc privilegium anno ab Incarnacione Domini nostri Jhesu Christi millesimo centesimo trigesimo VIIII (1) in- dictione II, XV kalendas novembris, feria tercia, luna XI ; Roma- nam ecclesiam regente Innocentio papa, présidente Jerosolimi- tane ecclesie Willelmo patriarcha, regnante rege Fulchone. Si quis autem hoc statutum et hanc confirmationem violare pre- sumpserit, a corpore et sanguine Jhesu Christi segregatus ana- thematis sententia feriatur. Fiat, fiat. Arnen.
XXI
1140, 18 mai , Latran. — Innocent II confirme toutes les possessions de ! abbaye de Josaphat et spécialement celles de Sicile et de Pouille.
(S. Isidoro, 19 et 88).
Innocentius episcopus servus servorum Dei dilecto filio Gui- doni abbati venerabilis monasterii Beate Marie de Valle Josa- phat ej usque successoribus regulariter substituendis in perpetuum. Cum reginam celorum , matrem Dei et hominis , portam celi , januam Paradisi, quam laudant angeli, venerantur arch angeli beatam Dei genitricem semperque Virginem Mariam affectione pia diligimus et apud filium ejus patrocinium ipsius optinere spe- ramus, dignum est ut gloriosi sepulcri ipsius venerabilem locum pia devotione veneremur et fratres ibidem Domino servientes sub apostolice sedis gremio foveamus. Ea propter, dilecte in Domino fili Guido abbas, tuis rationabilibus postulationibus [quas per religiosos viros Paganum, Robertum et Osmundum monachos Josaphat apostolice sedi suggessisti] (2) clementer annuimus
(1) L'emploi du style pisan est ici évident. — En effet, en 1139, le 15 des kalendes de novembre ou le 18 octobre tombe un mercredi ( feria quarta ) et non un mardi, et correspond au 22e jour de la lune et non au 11. Les indications chronologiques coïncident au contraire exactement avec celles de l'an 1138.
(2) La phrase entre crochets manque dans S. Isidoro , 19.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 51
et monasterium de valle Josaphatcui, Deo auctore, preesse di- nosceris , ob reverentiam gloriose genitricis Dei semperque Yirginis Marie sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et presentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quas- cumque possessiones, quecumque bona idem monasterium im- presentiarum juste ac legitime possidet aut in futurum con- cessione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium seu aliis justis modis Deo propitio poterit adipisci, firma tibi tuisque sucessoribus et illibata permaneant. In quibus hec propriis duximus exprimenda vocabulis videlicet in Rossanensi parrochia, apud villam Sancti Mauri, ecclesiam Beate Marie vestro sumptu edificatam cum possessionibus suis quas egregie memorie dux Rogerius dedit. In eadem villa, villanos omnes et hereditatem totam Riccardi Senescalci quam simul cum villanis ipsis vobis eodem duce consenciente tradidit. Item apud eandem villam, here- ditatem Hugonis de Claromonte ab ipso datam et a supradicto duce concessam et nonnulla jugera campi que data sunt a Trostaino de Dumo. Item in eadem villa, rusticos quatuor cum possessio- nibus suis sicut a Scifo Stratico (1) vestro monasterio traditi sunt. In parrochia Gassanensi, ecclesiam Sancti Laurentii et ecclesiam Sancte Marie de Gastro cum molendino uno et possessionibus suis et ecclesiam Sancti Theodori cum possessionibus suis. In parrochia Cosentina, ecclesiam Sancti Michaelis de Fuscoaldo et ecclesiam Sancti Johannis et ecclesiam Sancti Laurentii cum villanis et pos- sessionibus suis quas Umfredus de Fuscoaldo dedit pro anima sua et parentum suorum, et molendinis duobus que vestro sumptu parata eidem ecclesie addidistis. Similiter in eadem parrochia, j ux ta oppidum Montisalti, ecclesiam Sancti Yincentii cum pertinendis suis videlicet ecclesiam Sancte Lucie et Sancte Marie de Fossis et Sancte Marie de Bardia et Sancti Petri de Ferlito et Sancti Demetrii et Sancti Petri de Renda et Sancte Yeneris et molendinis et terris et villanis cum pluribus ab ipsius terre domino datis. Apud Medi- cinam, ecclesiam Sancti Johannis Evangéliste et Sancte Trinitatis et Sancti Nycolai cum pertinendis suis. Item in eadem parrochia, prope Philinum, ecclesiam Sancti Angeli cum casali et villanis et possessionibus suis a quodam nobili viro datis nomine Radulfo. Juxta opidum Marturane, capellam Sancti Stephani cum perti- nendis suis. Juxta quoddam castrum quod vocatur Seminarium, ecclesiam Sancti Theodori cum pertinendis suis et villanos quos- dam a Roberto de Melia datos. In parrochia Anglonensi ecclesiam
(1) Nous serions tenté de voir ici un nom grec. Cf. Ducange, Strategus.
52
CHARTES DE TERRE-SAINTE
Sancti Basilii cum terris et terrarum consuetudinibus que vobis Rogerius de Pomaria contradidit. Juxta civitatem Tarentinam, capellam Sancte ^Perpetue cum pertinendis suis. Item ecclesiam Sancte Marie in Apulia in territorio Catule cum pertinendis suis. In parrochia Cathanensi , infra oppidum Paternonis ecclesiam Sancte Marie matris Domini ab Angerio episcopo (1) datam cum parrochia, cimiterio, baptismate, aliamque ecclesiam Sancte Marie Magdalene, cum hospitali, que subtus castrum sita est, a Mauritio episcopo (2) similiter concessam, et molendinum, villanos, terras et vineas, domos, certasque possessiones ab Henrico marchione datas. Prope Messanam civitatem, ecclesiam Sancte Marie Magdalene cum terris et vineis, cimiterio, confessione a Goffredo ejusdem civita- tis episcopo concessis qui eam consecravit. Item in eadem parro- chia, ecclesiam Sancte Anne de Galath cum villanis, terris, vineis, ab Eleazar milite traditis. In parrochia Mazarienzi ecclesiam Sancte Marie de Galatahameth cum villanis, terris, possessionibus quoque suis a Rainaldo de Tirone datis. Apud Gastrum Sacci, 'villanos quos- dam a Symone lilio ducis datos. Sane laborum vestrorum quos pro- priis manibus aut sumptibus colitis vel de nutrimentis animalium, ab episcopi sive episcoporum ministris seu ab aliis ubilibet a vobis decimas exigi prohibemus. Interdicimus etiam ne per alicujus sollempnitatis occasionem, in cenobio vestro cena vel prandium a Jerosolimitane ecclesie episcopo vel clericis exigatur ne servo- rum Dei quies hujus modi occasionibus perturbetur. Redditus vero qui de rusticorum infidelium censu vestro monasterio cons- tituti sunt vel in futurum, prestante Domino, conferentur, vobis integros manere censemus. Porro sepulturam ejusdem loci libe- ram esse decernimus ut eorum qui illic sepeliri deliberaverint devotioni et extreme voluntati, nisi forte excommunicati sint, nullus obsistat. Mortuorum autem parrochianorum elemosinas de quibus parrochialis ecclesia suam justitiam habuerit quiete ac prêter aiicujus molestias a vobis accipi et haberi sancimus. Lai- cos sane liberos seu clericos irregulariter viventes ad conversio- nem suscipere nullius episcopi vel prepositi seu cujuslibet homi- nis contradictio vos inhibeat. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat idem monasterium temere perturbare aut ejus possessiones auferre vel ablatas retinere, minuere, seu quibus- libet molestiis fatigare. Sed omnia integra conserventur eorum pro quorum gubernatione et sustentatione concessa sunt, usibus
(1) Angerius ou Ansgarius , évêque de Catane de 1091 à 1124.
(2) Maurice, évêque de Catane de 1124 à 1144.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 53
omnimodis profutura. Si qua, igitur in posterum ecclesiatica secu- larisve persona hanc nostre constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire temptaverit, secundo terciove commonita nisi reatum suum congrua satisfactione correxerit, potestatis honoris- que sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de iniquitate cognoscat et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini redemptoris nostri Jhesu Christi aliena fiat, atque in ex- tremo examine districte subjaceat ultioni. Cunctis autem eidem venerabili loco sua jura servantibus sit pax Domini nostri Jhesu Christi, quatenus et hic fructum bone actionis percipiant, apud dis- trictum judicem premia eterne pacis inveniant. Arnen, amen,amen. f Ego Innocentius Catholice ecclesie episcopus subscripsi, f Ego Conradus Sabinensis episcopus subscripsi, f Ego Teodewinus Sancte Rufine episcopus subscripsi, f Ego Albertus Albanensis episcopus subscripsi, f Ego Albericus Hostiencis episcopus subscripsi, f Egpo Anselmus presbyter cardinalis tituli Sancti Laurentii in Lucina subscripsi.
fEgo Littifredus cardinalis tituli Vestine subscripsi, f EgoGuido SancteRomane ecclesie indignus sacerdos subscripsi . f Ego Grisogonus presbyter cardinalis tituli Sancte Praxedis. subscripsi.
f Ego Ivo presbyter cardinalis Sancti Laurentii in Damaso subscripsi.
f Ego Gregorius presbyter cardinali tituli Galixti subscripsi, f Ego Petrus tituli Pastoris cardinalis presbiter subscripsi, f Ego Goizo presbyter cardinalis tituli Sancte Gecilie subscripsi, f Ego Gregorius diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bachi subscripsi.
f Ego Otto diaconus cardinalis Sancti Georgii ad Velum Aureum subscripsi.
-J- Ego Vassallus diaconus cardinalis Sancti Eustachii apud tem- plum Agrippe subscripsi.
f Ego Hubaldus diaconus cardinalis Sancte Marie in via Lata subscripsi.
f Ego Gerardus diaconus cardinalis Sancte Marie in Dominica subscripsi (1).
(1) Les noms des cardinaux sont écrits sur trois colonnes verticales. La pre- mière, à gauche, contient les noms des cardinaux-prêtres ; celle du milieu, les noms des cardinaux-évêques précédés de celui du pape; enfin, la troisième est réservée aux cardinaux-diacres.
54
CHARTES DE TERRE-SAINTE
Datum Laterani per manum Aimerici sancte Romane ecclesie diaconi cardinalis et cancellarii, XV kalendas Junii, indictione III , Incarnationis Dominice anno MGXL, pontificatus vero domini Innocentii secundi pape anno undecimo.
XXII
1142, 5 avril, Latrari. — Innocent II prend sous sa protection di- verses possessions de l'abbaye de Josaphat , telles que Ligio et Thanis en Palestine , et, en Sicile , l'église de N.-D. à Paterno et celle de Sainte-Madeleine. Les moines devront , en retour , payer chaque année une once d'or au Saint-Siège .
(S. Placido, 196.)
Innocentius episcopus servus servorum Dei, dilecto filio Guidoni abbati Vallis Josaphat et successoribus ejus regulariter substi- tuendis in perpetuum. Possessiones et bona ecclesiastica patri- monia pauperum sunt et precia peccatorum, et iccirco (sic) a nullo debent distrahi sive occupari, sed ad usus ad quos destinata sunt illibata servari. Quia ergo ex injuncto a Deo officio nobis incum- bit ecclesias cum suis pertinentiis defensare, utilitati vestre in posterum providentes, ecclesiam Ligionis cum parrochia et de- cimis ipsius loci et decimam Thanis a Bernardo episcopo Nazareth ad opus hospitalis domus vestre concessam ; in Sicilia, in loco qui dicitur Paternonum ecclesiam Sancte Marie matris Domini et aliam Sancte Marie Magdalene sub ipso castro sitam, sub beati Petri tutela et nostra defentione suscipimus. Ad judicium autem percepte hujus a Romana ecclesia libertatis, auri unciam nobis nobisque successoribus annis singulis persolvetis. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat vos exinde perturbare, mi- nuere, auferre aut temerariis vexationibus fatigare. Si quis autem hoc attemptare presumpserit, iram Dei omnipotentis incurrat et anathematis sententie subjaceat. Amen, amen, amen.
Ego Innocentius Catholice Ecclesie episcopus subscripsi.
Ego Conradus Sabinensis episcopus subscripsi.
Ego Albericus Hostiensis episcopus subscripsi.
Ego Stefanus Prenestinus episcopus subscripsi. •
Ego Mar tinus presbyter cardinalis tituli Sancte Cecilie sub- scripsi.
Ego Gregorius diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bachi subscripsi.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 55
Ego Otto diaconus cardinalis Sancti Georgii ad Velum Aureum subscripsi.
Ego Gujdo indignus diaconus sancte Romane ecclesie sub- scripsi (1).
Datum Laterani per manum Gerardii (sic) sancte Romane ec- clesie presbyteri cardinalis ac bibliothecarii, nonis Aprilis, indic- tione V, Incarnacionis Dominice anno MCXLII, pontificatus vero domini Innocentii Pape II anno XIII (2).
XXIII
1142-1145. — Guillaume , patriarche de Jérusalem , termine un différend entre Vabbaye de Josaphat et celle de Mont-Olivet.
(Sttt Maddalena, 35.)
Willelmus Dei gracia sancte Jérusalem patriarcha (3) omni- bus sancte matris ecclesie filiis salutem et patriarchalem benedic- tionem.
Illa qua fungimur auctoritas nos compellit ecclesias quibus Deo auctore presidemus et earum jura tuendo manu tenere et ne in eis aliquo modo genimina (4) [discordie] pullulent, deffensionem paterna sollicitudine prejacere. Igitur controversiam inter Vallis Josaphat et Montis Oliveti ecclesias diu habitam , Guidone ejus- dem ecclesie Vallis Josaphat abbate et Henrico Montis Oliveti priore cum capitulis suis unanimiter assensum prebentibus, fra- trum nostrorum consilio interveniente sedavimus et eosdem filios nostros in fraterne dilectionis unitatem Deo propicio reformavi- mus. Siquidem prefatus abbas Vallis Josaphat ut omnes retro- habite inter eos querimonie sedarentur quandam terre planiciem bone magre adjafcentem] ecclesie Montis Oliveti donavit et possi- dendam perpetuo jure concessit, ita dumtaxat ut ipsa Montis Oliveti ecclesia VII bisantios in festivitate Exaltacionis Sancte Crucis ecclesie Vallis Josaphat singulis annis persolvat. Hoc vero ne iniquorum hominum sinistra perturbatione mutetur vel mutatione temporum a future posteritatis memoria deleatur, presens pagina sigilli nostri appositione munita et testium subscriptorum testi-
(1) La disposition des signatures est la même que celle qui a été signalée dans les bulles précédentes.
(2) Corr. V.
(3) Mort le 27 septembre 1145 ( Fam . d'Outremer, p. 720).
(4) Il faut sans doute lire germina.
56
CHARTES DE TERRE-SAINTE
monio roboratur, Anselmi videlicet episcopi Bethleemite, Gaufridi abbatis Templi Domini , Balduini Cesatiensis archiepiscopi tune temporis nostri cancellarii (1) ; Amelii nos[tri archijdiaconi, Ro- gerii Constantini decani , Amici capellani Templi Domini ; mona- chorum vero ecclesie Yallis Josaphat : Stephani, Galterii, Johannis de Paternone, Johannis subprioris, Bernardi, Petri Gumbaldi, Johannis scriptoris, Arduini Johannis filii, Theobaldi de For- neriis ; laicorum autem : Cristiani Aldemeschini , Johannis de Parisio, Johannis ; burgensium : Iterii, Rainaldi, Petri Burdini Poncii Tholosensis , Roberti filii Iterii.
XXIV
Vers 1144. — L'abbé de Josaphat écrit au pape pour lui déclarer que ce n'est que la violence qui l'a contraint à payer à l’ archevêque de Nazareth une redevance plus forte que celle que l'abbaye doit au saint- siège (2).
(Sta Gertruda, 133.)
De altercatione que orta est inter ecclesiam Sancte Marie vallis Josaphat et ecclesiam Nazareth veritatem inde enudo et uti res est in his actionibus que subscribuntur. Bernardus siquidem primus Nazarenus episcopus ecclesiam Ligionis cum parro- chia et jure parrochiali et decimatione et decimam alterius casalis quod dicitur Thanis uti libere possidebat, ad opus paupe- rum Deo et Sancte Marie virgini vallis Josaphat tribuit , dedit , firmiter concessit , quatenus in privilegio quod Vestre Dignitati mittimus habetur, quas in suo tempore et alterius episcopi nomine Willelmi qui postea factus est archiepiscopus quiete tenuimus. Iste vero superveniens ecclesiam cum decimationibus quam paci- fice tenebamus calumpniatus est. Nos autem apostolicas litteras quas ex sacris manibus felicis memorie pape Innocentii accepi- mus qui tunc temporis vivebat , sibi detulimus ; in quibus testa-
(1) Cette signature nous prouve que le présent accord est postérieur au mois de décembre 1 142, époque où vivait encore Gaudentius , prédécesseur de Bau- douin ( Fam . d’Outremer, p. 756).
(2) Cette curieuse pièce se place entre la mort d’innocent II (1143) et celle du patriarche Guillaume (1145). Les épithètes données au destinataire font bien croire qu'elle est adressée au souverain pontife. Quant à l’archevêque de Naza- reth, dont se plaint l’abbé , ce doit être Robert, second archevêque de ce siège (Cf. Familles d’Outremer, p. 759-760). La bulle suivante semble être une consé- quence du présent acte.
v
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 57
bamur per unumquemque annum Dco et sancte Romane ecclesie unciam auri esse reddituros. Quibus vilipensis, facto agmine cum satellitibus suis ecclesiam tyrannice adivit , seras sua cru- delitate confregit , monachos et fratres nostros turpiter foras pro- jecit. Nos autem cum hoc audivimus, ante domnum patriarcham Willelmum querimoniam fecimus qui eum ad se vocavit et quod male egerat reprehendit et sic ab infestatione sua per parvi tem- poris spatium quievit. Deinde, nostris peccatis exigentibus, beate recordationis papa Innocentius ex hoc seculo obiit. Quo audito si mala nobis antea contulit, novissima pejora prioribus apposuit. Denique, calliditate et dolo quibus callet, capellanum in quadam nostra ecclesia posuit ut pro anima Willelmi de Buris ibi missam caneret et parrochianos ad se callide traheret. Suo vero [capellano] parrochiale jus plenarie commisit ; nostro vero per omnia inter- dixit videlicet baptismum, penitentiam, communionem, sepultu- ram, aquam benedictam, processionem circa ecclesiam , panem benedictum ut mos est illius loci, revera omnia prohibuit. Dum quadam die quidam ex nostris monachis divinum ministerium celebraret et sacrum Dominicum corpus in manibus tolleret , quidam ex suis clericis eum per casulam arripuit et ita male" tractavit quod , nisi laici eum juvissent, ipsum cum Dominico corpore in terram prostravisset. De quibus multociens coram patriarcha Willelmo querimoniam fecimus et nullam justitiam inde consequi potuimus. Tandem vi compulsi, in celebri conventu apud Nazareth ad pedes domni Willelmi patriarche aliarumque personarum nos prostravimus et nichil proficere potuimus ; immo dicebant nobis : « Quid vobis proderunt privilegia Romane eccle- » sie ? Jam papa mortuus est. Si pactum cum eo non feceritis,
» nichil inde habebitis. » Cum denique multi persuaderent ut cum eo pacem et concordiam faceremus et neque per privilegia Romane ecclesie neque per patriarcham justitiam consequi pos- semus in multis laboribus et fatigationibus, finem rei jam impo- nere cupientes, unciam auri sicut et Romane ecclesie ei dare spopondimus (1). Ille vero indignans ac moleste ferens quod tam tumdem sibi quantum et Romane ecclesie obtulissemus, concor- diam fieri noluit nisi marcham auri vel medietatem decime ei daremus. Ad ultimum necessitate coacti, justitia nobis relin- quente , consilio domni Willelmi patriarche et aliarum persona- rum que in privilegio subscribuntur, volentes nolentes cum eo pactum fecimus quod per unumquemque annum in festivitate
(1) Cf. n° XXII.
58
CHARTES DE TERRE-SAINTE
Dominice Annuntiationis marcham auri et unam rotam cere et aliam incensi sibi tribuere stabilivimus et in Jherusalem tam sibi quam omnibus suis quos secum duxerit et equitaturis pro- curationem unius diei plenarie dare promisimus. Ad hec, Vestre Dignitati notum fieri cupimus quod monachus noster quem pro confirmatione privilegiorum ad Vestram Majestatem direximus, per quem sibi propriam kartam misistis antequam marcha auri daretur in receptioni, communia privilegia et propriam kartam ei ostendit , ad quem solummodo non respexit ; verum etiam sibi verba conviciosa intulit dicens : « Quid michi et romanis privile- » giis [opus est]? Jam cum abbate pactum feci. » Non dixit abba- tem coegisse, sed cum abbate pactum fecisse. Nunc, sanctissime domine, vestram precamur clementiam ne indignetur servis suis ; peccavimus non ex industria sed ex necessitate. Et si aliquis ante Vestram piissimam Serenitatem contra hec dixerit , flexis pobli- tibus , mustis genis rogamus ne vestras discretas aures fallacibus dictis ejus accommodetis quia hoc spondemus in presentia vestra esse probaturos per idoneos testes (1).
• XXV
1145, 4 mai. Viterbe. — Eugène III prend sous sa protection diverses possessions de Josaphat, telles que Ligio et Thanis en Palestine , ei, en Sicile , l’église de N.-D. à Paterno et celle de Sainte- Madeleine. Les moines devront en retour payer chaque année une once d’or au saint- siège.
(S. Placido, 177).
Eugenius episcopus servus servorum Dei dilecto filio Guidoni abbati Vallis Josaphat ej usque successoribus tam presentibus quam futuris regularem vitam professis in perpetuum. Posses- siones et bona ecclesiastica patrimonia pauperum sunt et precia peccatorum, et ideo a nullo debent distrahi sive occupari , sed ad usus ad quos destinata sunt illibata servari. Quia ergo ex injuncto nobis a Deo officio incumbit ecclesias cum suis pertinentiis defensare , utilitati vestre in posterum providentes , ecclesiam Ligionis cum parrochia et decimas ipsius loci et decimam Thanis a Bernardo episcopo Nazareth ad opus hospitalis domus vestre
(l) Le repli de l'acte est encore traversé des lacs de soie rouge qui ont servi à suspendre le sceau.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 59
concessam ; in Sycilia, in loco qui dicitur Paternonum, ecclesiam Sancte Marie matris Domini et aliam Sancte Marie Magdalene sub ipso castro sitam, ad exemplar predecessoris nostri beate recordationis pape Innocentai, sub beati Petri tutela et nostra defensione suscipimus. Ad judicium autem percepte hujus a Romana ecclesia libertatis auri unciam nobis nostrisque succes- soribus annis singulis persolvetis. Quecumque vero que per autentica predecessorum nostrorum videlicet felicis memorie Pascalis et Innocentii privilegia, tam in ecclesiis quam in decimis et aliis, vobis concessa vel confirmata sunt, vobis et per vos eidem ecclesie Beate Marie de Valle Josaphat per presentis scripti pagi- nam confirmamus , salva apostolice sedis auctoritate. Decerni- mus ergo ut nulli omnino hominum liceat vos exinde pertur- bare, minuere, auferre aut temerariis vexationibus fatigare. Si quis autem hoc attemptare presumpserit iram Dei omnipotentis incurrat et anathematis sententie subjaceat. Amen, amen, amen. f Ego Eugenius Catholice Ecclesie episcopus subscripsi, f Ego Gonradus Sabinensis episcopus subscripsi, f Ego Theodewinus Sancte Rufine episcopus subscripsi,
•j* Ego Gregorius presbyter cardinalis tituli Calisti subscripsi, f Ego Thomas presbyter cardinalis tituli Vestine subscripsi, f Ego Manfredus presbyter cardinalis tituli Sancte Savine subscripsi.
f Ego Villanus presbyter cardinalis tituli Sancti Stephani in Gelio Monte subscripsi.
-J- Ego Gregorius diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bachi subscripsi.
f Ego Oddo diaconus cardinalis Sancti Georgii ad Velum Aureum subscripsi.
f Ego Guido diaconus cardinalis Sanctorum Cosme et Damiani subscripsi (1).
Datum Viterbii per manum Roberti sancte Romane ecclesie presbyteri cardinalis et cancellarii, III nonas Maii, indictione VIII, Incarnationis Dominice anno MGXLV, pontificatus vero domini Eugenii III pape anno primo.
[Cette bulle était scellée sur lacs de soie jaune)
(1) Les noms des cardinaux sont disposés dans l'original en trois colonnes verticales : au milieu, les cardinaux-évêques ; à gauche, les cardinaux-prêtres; à droite les cardinaux-diacres.
60
CHARTES DE TERRE-SAINTE
XXVI
1146, 20 février. Tyr. — Baudouin ///, roi de Jérusalem , et sa mère Mêlissende terminent en faveur de l’abbaye de Josaphat une dispute élevée entre les paysans de leur casai de Thaerisibena et ceux du casai de Bethfella appartenant à V abbaye.
(S. Mauro, 107.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi- ritus sancti, amen.
Quoniam ecclesiarum jura illibata conservare regie congruit dignitati , omnibus tam presentibus quam futuris notum fieri volumus quod ego Balduinus, per Dei gratiam in sancta Jérusa- lem Latinorum rex quartus, et Milisendis mater mea eadem gratia eorundem regina, ad sedandam litem et discordiam inter rusticos cujusdam casalis nostri Thaeresibena nomine et rusticos casalis Bethfella, quod casale ecclesia Sancte Marie Vallis Josaphat in territorio Tyrensi possidere dinoscitur, hactenus habitam terram illam cum oliveto quam prefati rustici nostri in pertinentia pre- dicti casalis Bethfella scilicet, calumpniabantur, Guidoni pre- nominate ecclesie vallis Josaphat abbati et monachis ibidem Deo servientibus eorumque successoribus sine aliqua calumpnia, perpetuo jure, libere et quiete possidendam concedimus, tali quidem pactione quod idem abbas et prefati monachi terram et olivetum cum quodam orto et cetera que in pertinenda casalis Herberti de Pazi possidebant sine ulla retentione nobis et succes- soribus nostris quiete dimittunt. Et ut hec confirmacionis nostre pagina rata et inconvulsa permaneat, testibus eam subscriptis corroborari et sigilli nostri subpressione muniri fecimus. Facta est autem presens inscriptio anno Incarnacionis Dominice MGXLVI , indictione VIIII. Hujus quidem rei sunt testes : Fulcherius, sancte Jerosolimitane ecclesie electus (1), Bernardus Sydoniensis episcopus, Benedictus Torpeiensis (?) episcopus, Petri Dominici Sepulcri prior, Aimericus ejusdem canonicus, Godefridus ejusdem thesaurarius, Johannes Tyrensis archidia- conus, Ernesius patriarche cancellarius. De monachis ecclesie
(1) Foucher avait été élu patriarche vingt-six jours auparavant ( Guil . Tyr., XVI, 17). Nous avons ici une preuve certaine de l’emploi du style de Noël ou de celui du 1er janvier, puisque le présent acte est antérieur au 25 mars.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 61
Vallis Josaphat :Paganus subprior, Petrus Gumbaldi. De baroni- bus : Manasses constabularius (1), Robertus Grispini pincerna (2), Orricus Neapolis vicecomes , Sado marescalcus (3) Bernardus Yacherius, Geraldus Passerellus et quamplures alii.
Datum Tyro per manum Radulfi regii cancellarii (4) XI kalen- das Marcii.
XXY1I
1151, 31 mars. — Eugène III confirme tous les biens et 'privilèges de l'abbaye de Josaphat.
(S. Isidoro, 66.)
Eugenius episcopus servus servorum Dei dilecto filio Guidoni abbati vallis Josaphat ej usque successoribus regulariter substituen- dis in perpetuum. Quoniam reginam celorum, matrem Dei et hominis, portam coeli, januam paradisi quam laudant angeli, venerantur archangeli , beatam Dei genitricem semperque Yir- ginem Mariam affectione pia diligimus et apud filium ejus patroci- nium ipsius obtinere speramus, dignum est ut gloriosi sepulchri ipsius venerabilem locum pia devotione veneremur, et fratres ibidem domino servientes sub apostolice sedis gremio foveamus. Ea propter, dilecte in Domino fili, Guido abbas, tuis rationabi- libus peticionibus clementer annuimus et monasterium Beate Marie de Yalle Josaphat cui Deo auctore preesse dinosceris, ob reverentiam gloriose genitricis Dei semperque Yirginis Marie, ad exemplar predecessoris nostri felicis memorie pape Innocentii, sub beati Petri et nostra protectione suscipimus et presentis scripti privilegio communimus ; statuentes ut quecumque bona et quascumque possessiones sive ex dono bone memorie Godefridi ducis seu Balduini regis ejusdem fratris, sive secundi regis Bal- duini Jerosolimitani vel aliorum fidelium idem monasterium inpresentiarum legitime ac juste possideat aut in futurum conces-
(1) Les Familles d' Outremer (p. 619) ne mentionnent pas de souscriptions de ce connétable antérieures à 1147.
(2) Ce bouteiller manque à la série donnée par les Familles d'Outremer (p. 633).
(3) Les signatures de Sado postérieures à 1144 sont inconnues aux Familles d’Outremer (p. 625).
(4) Il n'est pas cité , dans les Familles d'Outremer (p. 633), de diplômes don- nés par ce chancelier avant 1147.
62
CHARTES DE TERRE-SAINTE
sione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fide- lium seu aliis justis modis Deo propicio poterit adipisci, firma tibi tuisque successoribus et illibata permaneant. Sane laborum ves- trorum decimas ab episcopis seu episcoporum ministris ubilibet exigi prohibemus. Interdicimus etiam ne per alicujus sollempnita- tis occasionem in cenobio vestro cena vel prandium a Jerosolimi- tane ecclesie episcopo vel clericis exigatur ne servorum Dei quies hujusmodi occasionibus perturbetur. Redditus vero qui de rusti- corum censu infidelium vestro monasterio constituti sunt vel in futurum prestante Domino conferentur, vobis integros manere censemus. Porro sepulturam ejusdem loci omnino liberam esse decernimus ut eorum qui se illic sepeliri deliberaverint devotioni et extreme voluntati, nisi forte excomunicati vel interdicti sint, nul- lus obsistat. Mortuorum autem parrochianorum elemosinas de quibus parrochialis ecclesia suam partem acceperit quiete ac prê- ter alicujus molestias a vobis accipi et haberi sancimus. Laicos sane seu clericos irregulariter viventes ad conversionem suscipere nullius episcopi vel prepositi contradictio vos inhibeat. Ad hec adjicientes decernimus ut nulli omnino hominum liceat prefatum monasterium temere perturbare aut ejus possessiones auferre vel ablatas retinere, minuere vel temerariis vexationibus fatigare. Sed omnia integra conserventur eorum pro quorum sustentatione et gubernatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salvis sedis apostolice auctoritate et Jerosolimitane ecclesie reverentia. Si qua igitur in futurum ecclesiastica secularisve persona hanc nos- tre constitutionis paginam sciens, contra eam temere venire temp- taverit, secundo terciove commonita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat et a sa- cratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini redemptoris nostri Jhesu Christi aliena fiat atque in extremo examine districte ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Do- mini nostri Jhesu Christi quatenus et hic fructum bone actionis percipiant et apud districtum judicem premia eterne pacis inve- niant. Amen, amen, amen.
Ego Eugenius Catholice Ecclesie episcopus subscripsi.
f Ego Imarus Tusculanensis episcopus subscripsi.
*]* Ego Nicolaus Albanensis episcopus subscripsi.
f Ego Gregorius presbyter cardinalis tituli Calisti subscripsi.
f Ego Hubaldus presbyter cardinalis tituli Sancte Praxedis subscripsi.
f Ego Guido presbyter cardinalis tituli Pastoris subscripsi.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 63
j- Ego Bernardus presbyter cardinalis tituli Sancti Clementis subscripsi.
f Ego Jordanus presbyter cardinalis tituli Sancte Susanne subscripsi.
-j- Ego Octavianus presbyter cardinalis tituli Sancte Cecilie subscripsi.
f Ego Roland us presbyter cardinalis tituli Sancte Marie sub- scripsi.
f Ego Gerardus presbyter cardinalis tituli Sancti Stephani in Celio Monte subscripsi.
f Ego Johannes presbyter cardinalis tituli Sancti Laurentii in Damaso subscripsi.
f Ego Otto diaconus cardinalis Sancti Georgii ad Velum Au- reum subscripsi.
f Ego Gregorius diaconus cardinalis Sancti Angeli subscripsi.
•j* Ego Johannes diaconus cardinalis Sancte Marie Nove sub- scripsi.
f Ego Guido diaconus cardinalis Sancte Marie in Porticu sub- scripsi.
f Ego Johannes diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bachi subscripsi.
-J- Ego Cencius diaconus cardinalis sancte Romane ecclesie subscripsi.
Datum Ferentini per manum Bosonis sancte Romane ecclesie scriptoris , II kalendas Aprilis indictione XIIII , Incarnacionis Dominice anno MGLI, pontificatus vero domini Eugenii III pape anno VII.
XXVIII
1154, 11 mars , Latran. — Anastase IV donne une confirmation
analogue.
(S. Isidoro, 14.)
Anastasius episcopus servus servorum Dei dilecto filio Guidoni abbati venerabilis monasterii Beate Marie de Valle Josaphat ejus- que successoribus regulariter substituendis in perpetuum.
Gum sanctorum .omnium cogamur ecclesias venerari, genitri- cis Dei et redemptoris nostri Jhesu Christi templum quod ipsa corporali presentia illustravit, tanto majori est semper venera- tione habendum quanto ipsa Dei et hominis mater majorem pre-
64
CHARTES DE TERRE-SAINTE
rtfgativam apud omninm creatorem optinuit. Ideoque religiosos fratres quos ad honorem ejusdem Virginis in loco qui Vallis Josa- phat dicitur cognoscimus congregatos, ampliori volumus caritate diligere et sub pio sacrosancte Romane ecclesie gremio tanquam proprios et speciales filios familiarius confovere ; hac (sic) per hoc, dilecte in Domino fili Guido abbas, petitionibus tuis rationa- bilibus clementer annuimus et monasterium de Valle Josaphat cui Deo auctore preesse dinosceris, ob reverentiam gloriose genitricis Dei semperque Virginis Marie , sub beati Petri et nostra protec- tione suscipimus et presentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascumque possessiones quecumque bona sive ex dono bone memorie Godefredi ducis seu Balduini regis Jero- solimitani vel aliorum Dei fidelium idem monasterium in pre- sentiarum juste ac legitime possidet aut in futurum conces- sione pontificum, largitione regum vel principum, oblatione fidelium seu aliis justis modis Deo propicio poterit adipisci, firma tibi tuisque successoribus et illibata permaneant. In quibus hec propriis duximus exprimenda vocabulis , videlicet de donis patriarcharum , in territorio J erusalem partes duas de casali Bethsan , decimas ortorum molendinorumque Syloe , terrarum quoque et vinearum eidem ecclesie pertinentium que sunt in eodem territorio ; preterea decimas duarum carucarum quarum una fuit Guidonis de Miliaco, altera Baleani ; in territorio Neapo- litano , decimas duorum casalium Ascar et Bytiri ; in territorio Acon, decimam casalis quod dicitur Casera et quatuor carurcarum terre olivarumque ad eas pertinentium apud casale Huberti de Paceo, medietatem quoque decime Baliani de Bitiri et terre Beroaldi que sita est in monte, et totam decimam trium casalium Balduini Ramatensis quorum nomina hec sunt : Gemail, Serra, Bathezim, necnon et decimam duorum casalium Cavee et Tarphin que fuerunt Gumfredi de Turri ; de concessione prioris et cano- nicorum Dominici Sepulchri furnum unum in Jherusalem, deci- mam terre Piate Petre et decimam casalis quod vocatur Darchi- boam ; de donis quoque episcoporum , in territorio Cesariensi decimam casalis quod vocatur Betalla, mediam partem decime que de proprio labore monachorum vel eis subditorum procedet in territorio Cayphe et casalis cui nomine Galgala ; in Galilea ecclesiam Ligionis cum parrochia et omnem decimationem ip- sius et decimationem alterius casalis quod dicitur Thanis, eccle^ siam Sancti Georgii que super Tyberiadem sita est ; in territorio Ramatensi casale unum nomine Saphiria et mediam partem deci- mationis ipsius ; in Joppe unam ecclesiam ; in Ptolomaida aliam ;
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. G5
in Caypha aliam , in Tyro aliam et juxta Sy donem aliam , in casali Betalla unam capellam , in Saphiria aliam capellam ; de donis Gotefridi et regum Jérusalem et baronum ejusdem terre , infra muros Jérusalem furnum unum , molendina, domos, ortos et balneum ; extra vero, in ejus territorio, terras, vineas, fontem Syloe et molendina , fossam et ortos et duas partes de casali Bethsan et casale quod dicitur Dargeboam; in territorio Neapolis, casale unum quod dicitur Ascar et aliud quod dicitur Bytiri et aliud quod dicitur Saphe ; in territorio Joppe, duas carrucatas terre et terram que fuit Framerici ; in territorio Gayphe, casale unum quod dicitur Tymini ; in eodem castro nomine Gayphas , domos , furnum et terras intus et extra; in territorio Ebron, casale unum nomine Jamarvara ; juxta Sydonem, casale unum nomine Capha- rabra et viridarium et terras ; in Baruth, domos, furnum, molen- dinum et viridarium, et extra, duas carrucatas terre; in Ptolo- maida, domos duas et in montanis, casale unum nomine Gassara; in territorio Cesariensi, casale unum nomine Betalla et intra civi- tatem , domum unam et juxta viam que ducit ad flumen , casale unum quod dicitur Meschium , et trans flumen Jordanis casale unum quod dicitur Bethsura; in terra Ligionis, quatuor carruca- tas terre et domos in casali ; in territorio Toroni , casale unum nomine Corath ; in territorio Tyberiadis, casale unum quod dici- tur Casrielme ; in terra Sueti, casale unum quod dicitur Sebezeb et aliud quod dicitur Sanctus Georgius de Chaman et aliud quod di- citur Sanctus Job cum omnibus pertinentiis eorum et casale quod dicitur Suesme; in territorio Gor, casale nomine Jerraz ; in casale Huberti de Paci, quatuor carrucatas terre et olivetum, et infra ca- sale, domum unam, et extra, ortum ; in territorio Tyri, casale unum nomine Bethefella et aliud nomine Sardanas et infra civitatem , domos, viridarium et ortum; in territorio Ascalonis, casale unum nomine Machoz cum omnibus pertinentiis suis et majorem ma- chomeriam in eadem civitate et unum de melioribus viridariis ; et iterum trans flumen Jordanis, duo casalia Bethsura et La; in omni portu Jérusalem terre, sine navali exactione, libere intrare et exire cum navibus et omnibus vestris rebus, et intrare in civi- tatem Ptolomaidam et exire cum omnibus rebus vestris sine ali- qua tributali consuetudine. Sane laborum vestrorum quos propriis manibus aut sumptibus colitis vel de nutrimentis animalium ab episcopis sive episcoporum ministris seu ab aliis ubilibet a vobis decimas exigi prohibemus. Interdicimus etiam ne, per alicujus solemnitatis occasionem, in cenobio vestro cena vel prandium a Jerosolimitane ecclesie episcopo vel clericis exigatur ne servorum
5
66
CHARTES DE TERRE-SAINTE
Deiquies hujusmodi occasionibus perturbetur. Redditus vero qui de rusticorum infidelium censu vestro monasterio constituti sunt vel in futurum prestante Domino conferentur, vobis integros manere censemus. Porro sepulturam ejusdem loci liberam esse decernimus ut eorum qui illic sepeliri deliberaverint devotioni et extreme voluntati, nisi forte excommunicati sint, nullus obsistat. Mortuorum autem •parrochianorum elemosinas de quibus parro- chialis ecclesia suam justitiam habuerit quiete ac prêter alicujus molestias et a vobis accipi et haberi sancimus. Laicos sane libe- ros seu clericos irregulariter viventes ad conversionem suscipere nullius episcopi prepositi seu cujuslibet hominis contradictio vos inhibeat. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat idem monasterium temere perturbare aut ejus possessiones auferre vel ablatas retinere , minuere seu quibuslibet molestiis fatigare , sed omnia integra conserventur eorum pro quorum gubernatione ac sustentatione concessa sunt usibus omnimodis profutura, salva Sedis Apostolice auctoritate. Ad indicium autem hujus percepte a Sede Apostolica libertatis nobis nostrisque successoribus auri unciam annis singulis persolvetis. Si qua igitur in futurum ec- clesiastica secularisve persona , hanc nostre constitutionis pagi- nam sciens , contra eam temere venire temptaverit , secundo tertiove commonita , nisi reatum suum congrua satisfactione correxerit , potestatis honorisque sui dignitate careat reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat et sa- cratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini redemptoris nostri Jhesu Christi aliena fiat atque in extremo examine districte ultioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini Nostri Jhesu Christi , quatenus et hic fructum bone actionis percipiant et apud districtum judicem premia eterne pacis inveniant. Arnen.
f Ego Anastasius Catholice Ecclesie episcopus subscripsi.
*j* Ego Imarus Tusculanensis episcopus subscripsi.
f Ego Hugo Hostiensis episcopus subscripsi.
Ego Gregorius presbyter cardinalis tituli Galisti subscripsi.
Ego [Guido] presbyter cardinalis tituli Sancti Grisogoni , sub- scripsi.
Ego Ubaldus presbyter cardinalis tituli Sancte Praxedis sub- scripsi.
Ego Manfredus presbyter cardinalis tituli Sancte Savine sub- scripsi.
Ego Aribertus presbyter cardinalis tituli Sancte Anastasie sub- scripsi.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 67
Ego Jordanus presbyter cardinalis tituli Sanctarum Susanne et Felicitatis subscripsi.
Ego Octavianus presbyter cardinalis tituli Sancte Gecilie sub- scripsi.
Ego Johannes presbyter cardinalis Sanctorum Johannis et Pauli tituli Pamachii subscripsi.
Ego Cynthius presbyter cardinalis tituli Sancti Laurentii in Lucina subscripsi.
Ego Johannes presbyter cardinalis tituli Sanctorum Silvestri et Martini subscripsi.
Ego Oddo diaconus cardinalis Sancti Georgii ad Velum Aureum subscripsi.
Ego Gregorius diaconus cardinalis Sancti Angeli subscripsi.
Ego Guido diaconus cardinalis Sancte Marie in Porticu sub- scripsi.
Ego Johannes diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bachi subscripsi (1).
Datum Laterani per manum Rolandi sancte Romane ecclesie presbyteri cardinalis et cancellarii , V idus Martii , indictione secunda, Incarnationis Dominice anno MCLIII, pontificatus vero domini Anastasii pape IIII anno primo.
XXIX (2)
[11] 54, 20 avril. Tyr. — Baudouin III, roi de Jérusalem , confirme toutes les possessions de l’abbaye de Josaphal.
(S. Placido. 25.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi- ritus Sancti, amen. Quandoquidem, natura decidente humana, ea que retroactis temporibus gesta sunt ob labilem hominum memoriam nobis prorsus incognita forent nisi per apicum anno- tationem nota fierent, idcirco congruum duximus que nobis sunt presentia posteris nostris litterarum exaracione memorie reti- nenda contradere. Quapropter, ego Balduinus Dei gratia in sancta Jérusalem Latinorum rex quartus, amore Dei et beatissime
(1) Môme remarque que pour les signatures des bulles précédentes.
(2) Sauf quelques petites différences que nous indiquerons, cette confirmation n'est qu’une répétition de celle que Baudouin II avait donnée en 1130. Cf. n° XVIII.
68
CHARTES DE TERRE-SAINTE
ejus genitricis atque rogatu domini Guidonis ejusdem ecclesie venerabilis abbatis... (1) bone memorie regis secundi Balduini avi mei inherendo, predia et possessiones tam terrarum quam domo- rum que ab antecessoribus meis vel aliis quibuslibet hominibus , tempore eorum vel meo tempore, sancte ecclesie Beate Marie [de valle Josaphat] (2) per totum regnum Jherosolimitanum concessa sunt , sicut in sequentibus scripta videntur , in hoc volumine colligi precepi et regie auctoritatis sigillo corroborari , quatenus deinceps omni calumpnia remota , firmiter et inconcusse in pos- sessione predicte ecclesie serventur. In primis , dux Godefridus et frater ejus rex Balduinus dederunt et concesserunt ecclesie Sancte Marie de valle Josaphat furnum unum et molendina, domos et balnea et ortos infra Jérusalem; extra vero , terras (3) et vineas , citernas , fontem Syloe et molendina , fossam et ortos et duas partes de casali Bethsan. Comes quoque Guarnerius dedit casale quod vocatur OEscar quod postea concessit predictus rex Balduinus. Ipse vero rex Balduinus dedit duas carrucatas (4) terre in territorio Jope. Tancredus donavit predicte ecclesie unum casale nomine Tymini situm in latere Montis Carmeli cum omnibus appendiciis suis et, in castro nomine Cayphas, domos et furnum et terras intus et extra. Supradictus rex Balduinus dedit apud Tholomaidam domum unam et, in montanis, unum casale nomine Cassera cum appendiciis suis; apud Sydonem, viridarium et machomeriam extra civitatem, et casale nomine Cafarabra, con- cedente Eustachio Granerio , et apud Baruch, domos, furnum, molendinum et viridarium infra civitatem, et extra, duas carru- catas terre. Eustachius vero Granerius dedit in territorio Cesa- riensi unum casale nomine Betalla, et infra civitatem domum unam, rege Balduino concedente. Pisellus vicecomes donavit casale nomine Meschyum et terras que sunt juxta viam que duci- tur ad flumen Jordanem, et ultra flumen Jordanem, in territorio Belcha , casale nomine Bessura cum omnibus appendiciis suis concedente predicto rege Balduino. Balduinus secundus dedit et concessit predicte ecclesie terram duarum carrucarum in territorio Ramensi (5). Rogerius quoque Ramensis episcopus dedit eidem ecclesie casale nomine Sapharia , cum omnibus pertinendis suis
(1) Il y a ici une déchirure à l'original.
(2) Ces mots ont été déchirés.
(3) Ces mots manquent à l’original, mais on les trouve au n° XVIII.
(4) Cf. la note précédente.
(5) Cf. la note précédente.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 69
et infra castrum Sancti Georgii domum et quatuor carrucatas terre ante ipsum castrum concedente predicto rege Balduino. Ado de Cherisio et Richilda uxor sua filiusque suus Warmun- dus donarunt casale nomine Ghorat cum omnibus appendiciis suis in montanis de Torone, concessu regis Balduini. Teobaldus de Nigella dedit casale in terra Sueti nomine Zebezeb, concessu predicti regis Balduini et Willelmi de Buris. Lambertus cliens Willelmi de Buris dedit casale nomine Soesme ultra flumen Jor- danem situm, concedente ipso Willelmo de Buris et principe Ty- beriadis Gocelino. Idem vero Willelmus de Buris dedit casale in territorio Gort situm nomine Jeraz et domum quam ipse Jero- solimis habebat, Walterius Maumechet (1) dedit casale Jamar- vara in valle de Clin concessu predicti regis Balduini. Willel- mus de Buris dedit apud Ligium quatuor carrucatas terre et domos, jamdicto rege Balduino concedente. Guido de Miliaco dedit dimidium casale in terra Jérusalem nomine Bethamar con- cessu regis Balduini primi. Ipse vero primus rexBalduinus con- cessit ut omnes naves predicte ecclesie , quibuscumque honerate essent rebus , per omnes portus regni Jerosolimitani , eundo et redeundo, ab omni censu et navali exactione libere et quiete fo- rent et ut omnes homines predicte ecclesie, si vendiderint vel emerint quippiam , per totum regnum Jerosolimitanum liberi et quieti sint ab omni thelonaria exactione (2). In casali vero Huberti de Pazi quod Siph vocatur, Letardus vicecomes dedit quatuor carrucas terre et olivetum et, infra casale, unam domum, et extra, ortum unum. Hec omnia tempore predecessorum meorum ecclesie Beate Marie de valle Josaphat donata atque concessa sunt, tempore vero regis Balduini secundi avi scilicet mei (3) hec que secuntur [sic). Qui jamdictus rex Balduinus donavit predicte ecclesie in territorio Neapolis casale nomine Beteri cum omnibus appen- ditiis suis et domum unam Neapoli ; in territorio vero Tyri do- navit casale nomine Beffella in montanis cum omnibus appen- ditiis et aliud casale nomine Sardanas, et infra civitatem Tyri, domos et viridarium. In territorio Tyberiadis dedit dominus Gocelinus casale nomine Gasrielme, jamdicti regis concessu. Hugo dominus Jope dedit casale in territorio Ascalonis nomine Machoz cum omnibus pertinentiis suis et majorem scilicet in eadem civitate machomeriam et unum de melioribus viridarium
(1) Ou Mahomet.
(2) Ce passage manque au n° XVIII.
(3) Cette phrase remplace le mot meo qui se trouve au n° XVIII.
70
CHARTES DE TERRE-SAINTE
et, in territorio Jope, terram que fuit Framerici et in terra Neapo- lis casale nomine Saphe , predicti regis concessu. Barisanus quo- que, constabularius ejus, donavit casale nomine Dargeboam in terra Jérusalem, domino suo Hugone concedente et predicto rege concedente. Romanus vero de Podio et uxor suaRichildis et here- des eorum concesserunt prefate ecclesie, in terra Belcha, casalia Bessura et La cum omnibus pertinentiis. Willelmus de Buris do- navit duo casalia ultra mare Tyberiadis, unum nomine Sanctum Georgium et alterum Sanctum Job cum omnibus eorum pertinen- tiis. Hec itaque omnia sicut in hoc privilegio continentur firma et stabilia et in possessione sancte ecclesie Vallis Josaphat man- cipata esse censeo. Et ut hujus confirmationis pagina rata et in- corrupta permaneat , testibus eam subscriptis corroborari et si- gilli mei subpressione muniri precepi. Factum est hoc anno ab Incarnatione Domini [MG] L IY, indictione XY (l). Hujus quidem rei testes sunt : Petrus archiepiscopus Tyrensis ; Balduinus , ar- chiepiscopus Gesariensis ; Ebrardus, magister Templi (2), Andréas de Monte Barro : Radulfus de Patingiis ; Symon Tyberiadensis (3) ; ... (4) Neapolitanus; Hugo de Hibelino; Clarembaldus , vicecomes Achonensis; Paganus de Uch, vicecomes Jerosolimitanus (5); Balduinus de Insula; Sada marescalcus; Gocelinus; Pesellus.
[Datum] (6) Tyri per manum Radulfl cancellarii XII kalendas Maii.
XXX
1155, 1er mars ( nouveau style). — Adrien IV confirme à l'abbaye de Josaphat la possession des églises de Ligio et de Thanis ainsi que
(1) Corr. II.
(2) Il ne s’agit pas ici d’Ebrard des Barres, qui était grand-maître pendant les années 1147-1150 ( Fam . d’Outremer, p. 871-872), et auquel avait succédé, outre un Hugues dont l’existence n’est pas certaine, Bernard de Tramelay, tué en 1153. L’Ebrard cité ici est inconnu à l'auteur des Fam. d’Outremer ; il a dû n'exercer sa charge que pendant peu de temps, puisque en 1155 il était déjà remplacé par André de Montbar, nommé sans aucun titre dans le présent acte.
(3) Cf. Fam. d’Outremer , p. 453. Simon de Tibériade était neveu de Guillaume de Bures.
(4) Ce mot est déchiré dans l’original.
(5) Ce vicomte de Jérusalem manque à la liste des Fam. d’Outremer , p. G44. Il ne fut pas plus d’un an en charge.
(6) Ce mot a été déchiré.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 71
celle des églises de Notre-Dame et de Sainte-Madeleine à Paterno.
(S. Isidoro, 93.)
Adrianus episcopus servus servorum Dei dilecto filio Guidoni abbati venerabilis monasterii Sancte Marie de valle Josaphat ejusque successoribus regulariter substituendis in perpetuum. Cum omnibus ecclesiis et personis ecclesiasticis debitores ex Apostolice Sedis auctoritate ac benevolentia existamus, illis tamen attentius providere nos convenit et eis a pravorum hominum in- cursibus defensando artiori debemus caritate diligere et earum bona propensius conservare que ad jus beati Petri et sancte Ro- mane ecclesie noscuntur specialius pertinere. Inde est, dilecte in Domino fili, Guido abbas, quod pro Ligionensi ecclesia que ad jus et proprietatem venerabilis monasterii Beate Virginis Marie quod in valle Josaphat situm est, cui Deo auctore preesse dinos- ceris, procul dubio pertinet, paternam sollicitudinem gerimus et predecessorum nostrorum felicis memorie Innocentii et Eugenii Romanorum pontificum vestigiis inherendo, prefatam Ligionen- sem ecclesiam cum parrochia et decimis ipsius loci et decimam Thanis a Bernardo episcopo Nazareth ad opus hospitalis domus Vallis Josaphat concessam ; in Sicilia , in loco qui dicitur Pater- nonum , ecclesiam Sancte Marie matris Domini et aliam Sancte Marie Magdaleno sub ipso castro sitam sub beati Petri tutela et nostra defensione suscipimus et presentis scripti patrocinio com- munimus. Ad indicium autem percepte hujus a Romana ecclesia protectionis, auri unciam nobis nostrisque successoribus, annis singulis, tu tuique successores persolvetis. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat exinde vos perturbare , minuere , auferre aut temerariis vexationibus fatigare. Si quis autem hoc attemptare presumpserit iram Dei omnipotentis incurrat et ana- thematis sententie subjaceat. Amen, amen, amen.
*}* Ego Adrianus Catholice Ecclesie episcopus subscripsi.
f Ego Gregorius Sabinensis episcopus subscripsi.
Ego Guido presbyter cardinalis tituli Sancti Grisogoni subs- cripsi.
Ego Hubaldus presbyter cardinalis tituli Sancte Praxedis subs- cripsi.
Ego Manfredus presbyter cardinalis tituli Sancte Savine subs- cripsi.
Ego Aribertus presbyter cardinalis tituli Sancte Anastasie subs- cripsi.
72
CHARTES DE TERRE-SAINTE
Ego Julius presbyter cardinalis tituli Sancti Marcelli sub- scripsi.
Ego Hubaldus presbyter cardinalis tituli Sancte Crucis in Jéru- salem subscripsi.
Ego Guido presbyter cardinalis tituli Pastoris subscripsi.
Ego Astaldus presbyter cardinalis tituli Sancte Prisce subscripsi.
Ego Gerardus presbyter cardinalis tituli Sancti Stephani in Gelio monte subscripsi.
Ego Henricus presbyter cardinalis tituli Sanctorum Nerei et Achillei subscripsi.
Ego Johannes presbyter cardinalis tituli Sanctorum Silvestri et Martini [subscripsi].
Ego Guido diaconus cardinalis Sancte Marie in Porticu sub- scripsi.
Ego Johannes diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bachii (sic) subscripsi.
Ego Gerardus diaconus cardinalis Sancte Marie in Via Lata sub- scripsi.
Ego Odo diaconus cardinalis Sancti Nicholai in Carcere Tul- liano subscripsi (1).
Datum Rome apud Sanctum Petrum per manum Rolandi sancte Romane ecclesie presbyteri cardinalis et cancellarii , kalendis Martii, indictione III, Incarnationis Dominice MCLIIII, pontifi- catus
XXXI
1154, 1er mars. — Adrien IV confirme à l’abbaye de Josaphat toutes ses possessions de Sicile et de Calabre.
(S. Isidoro, 11) (2).
Adrianus episcopus servus servorum Dei, dilecto filio Guidoni abbatis venerabilis monasterii Beate Marie de valle Josaphat ejusque successoribus regulariter substituendis in perpetuum.
Quociens a filiis nostris aliquid a nobis devocione debita pos- tulatur quod religioni et honestati non obviat , ad concedendum quod petitur tanto facilius debemus concurrere quanto magis id
(1) Nous ferons, au sujet des signatures des cardinaux , la même remarque que pour les bulles précédentes.
(2) On trouve au n° 92 du même recueil une confirmation des biens d'Orient de l’abbaye de Josaphat donnée par le même pape, en si mauvais état que Ton ne peut en distinguer la date et que la lecture n’en est que fragmentaire.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 73
ex injuncto nobis officio dinoscitur convenire. Petivisti a nobis, fili in Christo carissime, Guido abbas, ut ad exemplar predeces- sorum nostrorum felicis memorie Innocentii , Eugenii et Anas- tasii Romanorum pontificum , que tibi et ecclesie tue fuerant a Sede Apostolica confirmata, nostre studeremus assercionis muni- mine roborare. Nos igitur et ob genitricis Dei et hominis reve- renda cui assidue in eodem monasterio non immerito utique deservitur, quoniam in loco ipso corporaliter stetisse dinoscitur et inde ad filii sui et redemptoris nostri palacium assumpta fuisse creditur, ac tuis precibus inclinati, postulacioni tue duximus an- nuendum et venerabile monasterium Virginis et matris Domini quod in valle Josaphat constructum esse procul dubio cernitur, in quo divino es cum tuis fratribus obsequio mancipatus , sub beati Petri et nostra protectione tanquam proprium et speciale suscipimus et presentis scripti privilegio communimus, statuentes ut quascumque possessiones, quecumque bona idem monasterium inpresentiarum juste ac legitime possidet aut in futurum conces- sione pontificum, largicione regum vel principum, oblacione fide- lium seu aliis justis modis, Deo propicio, poterit adipisci, firma tibi tuisque successoribus et illibata permaneant et omnibus obe- dienciis jam dicte ecclesie libertates et omnes bonas consuetudines secundum quod in eorum privilegiis continetur , volumus et con- cedimus inviolabiliter perpetuo conservari. In quibus hec pro- priis duximus exprimenda vocabulis, videlicet in parrochia Cata- nensi, justa oppidum Paternionis ecclesiam Sancte Marie matris Domini ab Angerio episcopo datam cum parrochia , cimiterio , baptismate , aliamque ecclesiam Sancte Marie Magdalene cum hospitali, que subtus castrum sita est, a Mauricio episcopo simili- ter concessam et molendinum , villanos , terras et vineas , domos ceterasque possessiones ab Henrico comite datas. Itemque apud Paternionem ecclesiam Sancti Michaelis cum territorio aliamque ecclesiam Sancti Helie cum clausura Patelline sicut via Regia eam in circuitu claudit et magnam terre multitudinem que Mes- sepe dicitur et piscarias duas cum territorio usque ad divisionem primam Adernionis cum Aquapendente, sicut id tempore prefati comitis Henri ci concessum est, et in planicie quadam Sancti Pan- cracii, magnas quinque terre pecias a prefato comite Henrico eccle- sie Vallis Josaphat perpetualiter largitas, et in bosco Paternionis unoquoque anno pasturam porcis quingentis. Apud casale quod- dam quod Fraxinum nomine vocatur, quandam ecclesiam cum vinea et cum decimis unius molendini aliisque decimis bonorum hominum latinorum et cum tanta terre pertinencia quantumcun-
74
CHARTES DE TERRE-SAINTE
que unum par boum per annum unum arare potest , a Ranfredo de Nas ecclesie Yallis Josaphat datam ; in partibus vero Placie , quoddam casale quod Treblezinum sive Arbora dicitur cum suis pertinendis sicud illud tenuit Gahit Meahel buterie eidem ecclesie Vallis Josaphat ab ipso Henrico comite concessum et unam peciam terre que quondam fuit de Placia que sic determinatur : a termino prefati casalis Treblezini usque ad flumen quod vocatur Malum Socium et a via Regia usque ad divisionem Cornicini ; in parro- chia Mazarensi, ecclesiam Sancte Marie de Galatahamet cum terris et villanis et suis possessionibus a Rainaldo de Tirone datis ; apud castrum Sacci, terram et villanos quosdam a Simone ducis filio datos ; prope Messanam civitatem, ecclesiam Sancte Marie Magdalene cum terris et vineis ab egregio comite Rogerio prefate Vallis Josaphat ecclesie perpetualiter largitam quam Goffredus Messane ejnscopus consecravit sibique cimiterium, confessionem, baptismum et processionem intrandi et exeundi ad mortuorum exequia habere concessit ; item in eadem parrochia , ecclesiam Sancte Anne de Galat cum villanis, terris, vineis ab Eleazar milite claro datam, sibique cimiterium, confessionem, baptismum, quam Goffredus episcopus habere concessit; juxta quoddam castrum quod vocatur Seminarium, ecclesiam Sancti Theodori cum perti- nendis suis et villanos quosdam a Roberto de Milia datos; juxta civitatem Marturane, ecclesiam Sancti Stephani cum possessioni- bus suis cum cimiterio , baptismate et confessionibus ; in parro- chia vero Cusentina, monasterium Sancti Michaelis de Fuscaldo cum omnibus pertinendis suis, villanis et possessionibus earum quas Umfredus de Fuscaldo dedit pro animo suo et parentum suorum et molendinos duo, que vestro sumptu parata idem ecclesie addidistis quam archiepiscopus Arnolfus consecravit sibique baptismum , cimiterium et confessionem perpetualiter habere concessit; et alias ecclesias Sancti Laurentii et Sancti Johannis cum possessionibus earum; similiter in eadem parrochia, juxta oppidum Montis Alti, monasterium Sancti Vincentii cum omnibus pertinendis suis et ecclesiam Sancte Lucie cum perti- nendis suis et monasterium Sancte Marie de Guardia et ecclesiam Sancte Marie de Fossis cum earum pertinendis et monasterium Sancti Petri deFerlito et ecclesiam Sancti Dimitrii cum earum pertinendis molendinis et terris et possessionibus , villanis cum possessionibus illorum quampluribus ab ipsius terre domino Drogo datis cui Arnulfus archiepiscopus baptismum , confessionem , cimiterium perpetualiter habere concessit ; et aliam quoque eccle- siam Sancti Petri de Renda et ecclesiam Sancte Veneris cum pos-
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 75
sessionibus illarum ; in territorio Monticini , ecclesiam Sancte Trinitatis cum possessionibus suis et ecclesiam Sancti Nicolai de Lacone, terris et vineis et territoriis cum castanetis et quercetis, arboribus fructiferis et infructiferis , et infra diruta menia ipsius loci, ecclesiam Sancti Johannis Evangeliste cum parrochia sua et possessionibus suis a compluribus hominibus predicti loci datis; item in eadem parrochia prope Philinum, ecclesiam Sancti Angeli cum casali quod vocatur Glusura cum villanis et possessionibus suis a quodam nobili viro Radulfo Maledocto nomine datis , cui Arnulfus archiepiscopus baptismum, confessionem, cimiterium perpetualiter habere concessit ; in parrochia Rossanensi , apud castrum Sancti Mauri, ecclesiam Beate Marie vestro sumptu hedi- ficatam cum possessionibus suis quas egregie memorie dux Roge- rius preclarus Vallis Josaphat dedit ecclesie. Nobilissimus autem bone memorie dux Guillelmus ad sustentamentum fratrum huic predicte ecclesie unum gripum semper in mari ad piscandum per totum tenimentum Sancti Mauri et per totum tenimentum Guri- liani sine omni consuetudinario servicio hahendum et perpetua- liter possidendum concessit. Item, in eadem villa, villanos omnes et hereditatem totam Ricardi senescalci quam similiter cum villanis ipsius ipse Riccardus senescalcus , magno Rogerio duce consentiente , fratribus Sancte Marie vallis Josaphat hereditario jure tradidit; item in eadem villa totam hereditatem Ugonis de Glaromonte ab ipso Ugone datam et a supradicto duce concessam et nonnulla jura campi que data sunt a Trostayno de Dumo ; item, in eadem villa, rusticos quatuor cum possessionibus suis sicut a Scifostrat[ic]o (1) vestro monasterio traditi sunt. In parrochia Cas- sanensi ecclesiam Sancti Laurencii cum possessionibus suis et ecclesiam Sancte Marie de Gafaro et ecclesiam Sancti Theodori cum possessionibus earum et cum molendino uno a duce Rogerio concessas cum cimiterio et baptismate et confessione ; in parro- chia Anglonensi , in territorio Pollicarii , ecclesiam Sancti Ba- silii cum terris et terrarum consuetudinibus videlicet ut agri- cole predicte ecclesie aquam, ligna et silvam, rura ad colendum , mare seu flumen ad piscandum libere et absolute habeant , que Albanda, domina illius terre, pro anima viri sui Rogerii.de Poma- ria nec non pro anima omnium suorum consanguineorum scilicet Roberti Guiscardi invictissimi ducis et lilii ejus domini Boamundi et magni comitis Rogerii Deo et ecclesie Sancte Marie vallis Josa- phat dedit; juxta civitatem Tarentinam ecclesiam Sancte Perpetue
(l) Cf. p. 51, n. 2.
76
CHARTES DE TERRE-SAINTE
cum omnibus pertinendis suis , cum cimiterio et confessione , videlicet ortum extra murum urbis Tarenti in loco qui dicitur Laipoficum a domina Constanda, Philippi regis Francorum filia, quondam domini Boamundi Antioceni principis sponsa, pro salute anime sue suique viri, ecclesie Vallis Josaphat perpetualiter con- cessum et ecclesiam Beati Michaelis archangeli de casali quod dicitur Paternum cum ecclesia Beati Philippi apostoli in eodem casali positam, scilicet tertiam partem de toto casali cum omnibus suis pertinendis ut liceat eis hospitare quindecim villânos extra- neos in eodem casali, et XLV pedes olivarum in loco qui dicitur Cubusclysea cum magistri Fimii vinea et aliam vineam in terri- torio Sancti Petri Imperialis positam a supradicto domino Boa- mundo et predicta domina Constanda ecclesie Vallis Josaphat con- cessam, et aliam terram cum antro et horto suo que est ante ecclesiam Sancte Perpetue extra muros Tarentine urbis a domina Hemma comitissa, magni et incliti comitis Rogerii Siculi filia, pro redemptione anime predicti sui patris suique conjugis Radulfi Machabei omniumque suorum consanguineorum salute, Deo et ecclesie Vallis Josaphat largitam ; item barcam unam cum duobus piscatoribus tantum ecclesie Vallis Josaphat et rectoribus suis vicem eorum obtinentibus in ecclesia Beate Perpetue , extra Taren- tum in parvo mari civitatis, ad sustentamentum predicte ecclesie et fratrum habendam libere et absolute sine consuetudine tercie partis piscacionis a Boamundo, domini Boamundi celebris me- morie Antioceni principis filio, pro salute anime predicti patris sui matrisque sue omniumque suorum consanguineorum concessam. Interdicimus etiam ne per alicujus sollempnitatis occasionem in obedienciis vestris que in regno sunt Sicilie, cena vel prandium ab episcopis vel clericis provinciarum ipsarum exigatur. Sane laborum vestrorum quos propriis manibus aut sumptibus colitis vel de nutrimentis vestrorum animalium ab episcopis sive episcopo- rum ministris seu ab aliis ubilibet a vobis decimas exigi prohibe- mus. Interdicimus etiam et in perpetuum sanctimus quod a nullo episcoporum totius regni Sicilie in quorum diocesibus obediencie Beate Marie de valle Josaphat site sunt, procuraciones, visitaciones aut alie subjectiones exigantur, sed ab omnibus exactionibus sint exempte et ea libertate gaudeant membra per regnum qua gaudet capud eorum ecclesia scilicet Beate Marie in valle Josaphat, penitus exempta a jurisdictione episcoporum ne servorum Dei quies hu- jusmodi occasionibus perturbetur. Volumus autem et statuimus quod a quocumque catholico episcopo vobis placuerit erisma et oleum sanctum , ordinaciones etiam clericorum vestrorum acci-
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 77
piatis. Porro sepolturam ejusdem loci liberam esse decernimus ut eorum qui se illic sepeliri deliberaverint devotioni et extreme voluntati , nisi forte excommunicati sint , nullus obsistat. Liceat etiam vobis per civitates et vicos cum processione et clericis vostris intrare et exire libere ad exequias defunctorum. Nulli eciam epis- coporum regni Jerosolimitani aut Sicilie ecclesias vestras liceat interdicto subjicere vel divina ibi officia celebrari nullatenus prohibere. Verum si aliquo excessu comune interdictum ab ecclesia aliqua regni Jerosolimitani vel Sicilie processerit, clausis januis, exclusis excommunicatis et interdictis, divina officia celebrare vobis Sedis Apostolice auctoritate concedimus. Redditus vero qui de rusticorum vestrorum censu vestro monasterio constituti sunt vel in futurum procurante Domino conferuntur vobis integros manere censemus. Mortuorum autem parrochianorum helemosi- nas de quibus parrochialis ecclesia suam justiciam habuerit quiete ac prêter alicujus molestias a vobis accipi et haberi sanctimus. Laicos sane liberos seu clericos irregulariter viventes ad conver- sionem suscipere nullius episcopi, prepositi seu cujuslibet hominis contradictio vos inhibeat. Decernimus ergo ut nulli omnino homi- num liceat prefatum monasterium temere perturbare aut ejus possessiones auferre vel ablatas retinere , minuere seu quibus- libet molestiis fatigare , sed illibata omnia et integra conserventur eorum pro quorum gubernacione ac substentacione concessa sunt usibus omnimodis profutura. Si qua igitur in futurum ecclesiastica secularisve persona hanc nostre constitutionis paginam sciens , contra eam temere venire temptaverit , secundo terciove commo- nita, nisi reatum suum congrua satisfactione correxerit, potestatis honorisque sui dignitate careat reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat et a sacratissimo corpore et san- guine Dei et Domini redemptoris nostri Jhesu Christi aliena fiat atque in extremo examine districte ulcioni subjaceat. Cunctis autem eidem loco sua jura servantibus sit pax Domini nostri Jhesu Christi , quatenus et hic fructum bone actionis percipiant et apud districtum judicem premia eterne pacis inveniant. Arnen, amen, amen.
f Ego Adrianus Catholice Ecclesie episcopus subscripsi.
f Ego Gregorius Sabinensis episcopus subscripsi.
Ego Guido presbyter cardinalis tituli Sancti Grisogoni subscripsi.
Ego Hubaldus presbyter cardinalis tituli Sancte Praxedis sub- scripsi.
Ego Manfredus presbyter cardinalis tituli Sancte Savine sub- scripsi.
78
CHARTES DE TERRE-SAINTE
Ego Aribertus presbyter cardinalis tituli Sancte Anastasie sub- scripsi.
Ego Julius presbyter cardinalis tituli Sancti Marcelli sub- scripsi.
Ego Hubaldus presbyter cardinalis tituli Sancte Crucis in Jéru- salem subscripsi.
Ego Guido presbyter cardinalis tituli Pastor [is] subscripsi.
Ego Astaldus presbyter cardinalis tituli Sancte Prisce subscripsi.
Ego Gerardus presbyter cardinalis tituli Sancti Stephani in Celio Monte subscripsi.
Ego Henricus presbyter cardinalis tituli Sanctorum Nerei et Achillei subscripsi.
Ego Johannes presbyter cardinalis tituli Sanctorum Silvestri et Martini subscripsi (1).
Ego Guido diaconus cardinalis Sancte Marie in Porticu sub- scripsi.
Ego Johannes diaconus cardinalis Sanctorum Sergii et Bachi subscripsi.
Ego Gerardus diaconus cardinalis Sancte Marie in Via Lata subscripsi.
Ego Odo diaconus cardinalis Sancti Nicolai in Garcere Tulliano subscripsi.
Datum Rome apud Sanctum Petrum per manum Rolandi sancte Romane ecclesie presbyteri cardinalis et cancellarii, kalendis Martii , indictione III , Incarnacionis Dominice anno millesimo CL IIII, pontificatus vero domini Adriani pape IIII anno primo.
XXXII
1158. — Raoul , chevalier , pour payer sa rançon aux Turcs , vend diverses propriétés à Tabbaye de Josaphat.
(S. Mauro, 132.)
In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, amen. Quoniam labilis mortalium memoria rerum gestarum seriem oblivioni tra- dere solita est , futuris scribere presencia mea non absurde de- crevit providenda. Quapropter notificetur cunctis tam presentibus quam futuris quod Radulfus miles de captivitate Tureorum re- ti) Contrairement à l'usage , les trois derniers cardinaux prêtres ont signé sur la même colonne que les cardinaux-diacres.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 79
diens (1), exigentibus ab eo jamdictis Tureis redemptionis sue [pretium] aureis, partem suam guastine que Zonia dicitur adjacen- tem casali Degerboam et caput casalis quod Gala dicitur cum per- tinendis suis concessu uxoris sue nomine Maria, hereditatis cujus erat prefata guastina cum prenotato casali Cala videlicet, monachis Sancte Marie vallis Josaphat et tunc temporis ejusdem loci abbati Villelmo vendidit. Ceterum quia memorata guastina et sepe no- minatum casale, Cala scilicet, de fisco domini sui Hugonis Hybe- lini et fratrum ipsius erat, jussu et rogatu predicti Rodulfi, idem Hugo cum matre sua Heluisa et fratribus ejus Balduino et Ba- resano et sororibus suis Ermenjart et Stephania (2) hanc vendi- cionem supradictis monachis libere concessit. Preterea sepefatus Hugo Hybelini, malignandum molimina compescere volens, pro- misit bona fide quod si aliquis prenotatam vendicionem quam Radulfus cum suis, concessu ejusdem Hugonis et suorum, jam- dicto abbati Willelmo et illius monachis fecerat aliquo modo in presenti calumpniaretur vel in posterum se inde defensorem fidelissimum veluti fidejussorem fore. Verum quia proprium sigillum minime habebat, sigillo Ramatensi quod inpresentia- rum cernitur presens privilegium muniri fecit. Hujus itaque rei ex parte domini Hugonis testes sunt Petrus, ejus capellanus ; Georgius, pater uxoris sepefati Radulfi, et ejus filii Johannis (sic) ; Petrus et Henricus Arrabi ; Adam de Orio ; Jordanus de Hybe- lino ; Holmundus ; Lambertus ; Paganus de Rohais ; Andréas An- jevins ; Simon de Lahaix ; Garinus de Armonvilla ; Rahel ; Hen- ricus Magnus ; Willelmus de Sancto Amando. Ex parte vero monachorum testes sunt Stephaniis prior; Galterius de Sepulcro; Arnaldus monachus ; Johannes subprior ; Petrus de Am ; Galte- rius Provincialis ; Alardus monachus ; Petrus elemosinarius ; Willelmus monachus, cellararius ; Stephanus Francigena ; frater Petrus de Syloe ; frater Johannes ; frater Stephanus ; frater Ri- cardus ; Petrus de Peregort ; Robertus Cocus ; Pisellus Rex ; Ro- bertus Cementarius. Facta est hec karta anno ab Incarnacione Domini MCLVIII , indictione VI , epacta nulla ; regnante Bal- duino Latinorum rege IIII , Amalrico présidente in sede Jeroso- limitana (3).
(1) Ce Raoul était sans doute un des chevaliers qui, avec Hugues d’Ibelin , étaient tombés aux mains des infidèles devant Saphet, en 1157 ( Will . Tyr., XVIII, 14).
(2) Sur tous ces personnages consulter les Fam. d’Outremer , p. 362.
(3) Les lacs de soie rouge qui ont servi à suspendre le sceau adhèrent encore à l’acte.
80
CHARTES DE TERRE-SAINTE
XXXIII
1159, 13 mars, Acre. — Baudouin III , à la requête de sa mère Mè- lisende , donne à l’abbaye de Josaphat le casai de Casracos.
(S. Mauro, 149.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spiritus Sancti, amen. Notum sit omnibus tam futuris quampre- sentibus quod ego Balduinus per gratiam Dei in sancta Jérusa- lem Latinorum rex quartus, pro salute mea et meorum tam vivo- rum quam defunctorum necnon et precibus domine Milisendis illustris Jherosolimorumregine, matris siquidem mee, plurimum commonitus et inclinatus, donum cujusdam casalis Casracos nun- cupati haud longe ab Ascar siti cum omni videlicet integritate et adjacentiis suis, excepta tamen particula cuidam Turcopolo data et concessa eodem tenore et eadem libertate qua domina et mater mea Milisendis regina ecclesie beatissime Virginis Marie de valle Josaphat et ejusdem venerabili abbati Willelmo necnon et mona- chis in honore intemerate Virginis Deo nunc ibidem servientibus et in posterum servituris , illud possidendum in perpetuum dona- vit suoque postmodum privilegio firmavit , ex parte mea pretaxate ecclesie laudo et concedo, ita dumtaxat quod predicta Vallis Jo- saphat ecclesia atque memoratus abbas Willelmus necnon et mo- nachi nunc ibi présentes et in futurum successuri , amodo pre- fatum casale Casracos libere, quiete et sine omni calumpnia vel impedimento per infinita seculorum secula possideant. Hac igitur presenti pagina, subscriptis testibus sigillique mei munimine [donationem] denotatam confirmo. Quod autem statuerunt , pro domina et matre mea Milisende regina necnon et pro suis omni- bus tam vivis quam defunctis, ad sepulchrum Dei genitricis Marie sacerdotem Deo jugiter missarum solempnia celebrare volo ut fiat.
Factum est autem hoc anno ab Incarnatione Domini MCL1X indictione VII. Hujus quidem rei testes sunt Humfredus de To- rone constabularius ; Galterius de Sancto Audemaro castellanus, nunc dominus Tyberiadensis ; Gormundus Tyberiadensis ; Guil- lelmus marescalcus regis (1) ; Guillelmus Marescalcus Tyberia-
(1) Les Fam. d’Outremer placent la plus ancienne souscription de ce maréchal au 26 juillet 1160 (p. 626).
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 81
densis (1) ; Odo de Sancto Amando (2); Ottho de Risberge, Galte- rius de Guella.
Data Achon per manum Stephani, domini Radulfi Bethleemite episcopi regisque cancellarii, in hoc officio vice fungentis (3), [II id us Martii.
XXXIV
1160. — Mélisende , reine de Jérusalem, du consentement de son fils
Baudouin III , donne à l’abbaye de Josaphat le casai de Casracos.
(S. Placido, 133.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi- ritus Sancti, amen. Ego Milisendis Dei gratia Jerosolimorum re- gina, assensu dilecti filii mei regis Balduini, pro mea meorumque salute tam vivorum quam mortuorum , dono et concedo'ecclesie beatissime Dei genitricis Marie de valle Josaphat , abbati videlicet Willelmo et monachis ibidem Doo servientibus , casale quoddam Casracos nomine cum omnibus pertinendis suis quod non longe a casali prefate ecclesie Aschar scilicet est positum, prêter quam- dam particulam terre ejusdem possessionis cuidam turcopolo concesse. Sed quoniam probatio dilectionis exibifcio est operis vinculo caritatis, statuerunt sacerdotem ad sepulcrum intemerate Virginis de cetero offerre Deo sacrificium tam pro me quam meis omnibus vivis ac mortuis. Ut autem prefata ecclesia hanc meam hei emosinam libere et absque calumpnia jure perpetuo possideat, hanc presentem paginam sigilli mei auctoritate confirmo et cor- roboro. Hujus siquidem rei testes sunt : Amalricus patriarcha Jerosolimitanus ; Gerardus Laodicensis episcopus (4) ; Amalricus Jopensium comes (5), Rohardus Neapolitanus, Balduinus vice-
(1) Les souscriptions de Guillaume, maréchal de Galilée, citées par les Fam. d’Outremer (p. 462) , sont des années 1165-1170.
(2) Ce seigneur devait être alors vicomte de Jérusalem , titre pour lequel il quitta celui de maréchal. On vient de voir qu'il était déjà remplacé dans cette première charge. Cf. Fam. d’Outremer, p. 625 et 644.
(3) Il est curieux de voir le chancelier du roi se faire remplacer par son pro- pre chancelier.
(4) Les Fam. d’Outremer , p. 196, disent seulement que cet évêque assista au concile d'Antioche en 1141.
(5) Le comte de Jaffa devint roi de Jérusalem après la mort de son frère Bau- douin III.
6
82
CHARTES DE TERRE-SAINTE
comitis Neapolitani filius , Balduinus Bubalus vicecomes Neapo- litanus (1), Johannes de Valentienes; Johannes Vacarius ; Gerar* dus Passerellus ; magister Stephanus; Gislebertus de Funda. Anno ah Incarnatione Domini MGLX , indictione VIII. Datum per manum Guidonis.
XXXV
1161. — Léthard , archevêque de Nazareth , conclut un accord avec l'abbaye de Josaphat au sujet des dîmes de Ligio.
(S* Maddalena , 17.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis, Patris et Filii et Spi- ritus Sancti, amen. Lethardus, Dei gratia humilis ecclesie Naza- rene archiepiscopus , totusque ejusdem ecclesie conventus om- nibus in Christo fidelibus tam posteris quam presentibus in perpetuum. Universitati vestre notum fieri volumus quoniam controversiam que inter ecclesiam Nazarenam et ecclesiam Vallis Josaphat super decimis Ligionis hactenus agitari dinoscitur , hoc modo in pacis unitatem et indissolubilem concordie tranquillita- tem , universo utriusque ecclesie capitulo favente, reducimus. Quartam itaque partem universarum decimarum Ligionis atque Tannoc, semel quoque in anno corredium seu refectionem viginti tam equitaturarum quam hominum, nichilominus cereos IIII ro- tularum in Annunciacione beatissime Virginis Marie necnon et obedientiam singulorum capellanorum in ecclesia Ligionis sub- stituendorum tam nobis quam nostris successoribus , abbas supe- rius memorate ecclesie et monachi singulis annis persolvere atque amministrare debent, salvo sibi jure parrochiali, cum predictarum decimarum residuo et tocius laboris sui dominio. Decimas autem platee, furnorum, jardinorum et si que sunt alie quas a laicorurn improbitate nondum extorquere potuerunt , nos ecclesiastici ri- goris justicia mediante acquirere debemus et restituere. Sed ne quod superius diximus unius diei corredium seu refectionem per- peram vel sinistre interpretetur ab aliquo, planius atque evidentius duximus exponendum ut in prandio plenarie reficiamur , in sero autem ordeum equitaturarum et paleas cum candelis tantum nobis exibeant. Et ne pravorum sinistra perturbatione vel infinita
(1) Les Fam. d’ Outremer (p. 412) ignorent le surnom de Bubalus donné à ce vicomte de Naplouse et ne le nomment pas avant l’année 1164.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 83
temporum successione a future posteritatis memoria deleatur , retro memoratam concordiam pagine presenti cum sigilli nostri appositione et virorum subscriptorum attestatione commendamus quorum ea sunt nomina : dominus Amalricus Jerosolimitanus patriarcha ; Ervesius, Cesariensis archiepiscopus, Constant[i]nus, Ramatensis episcopus (1) ; Reinerius , Sebastensis episcopus (2) ; Fredericus , Acconensis episcopus ; Herbertus , Tyberiadensis episcopus (3) ; Johannes , Paneadensis episcopus ; Reginaldus , abbas de Latina (4) ; Nicolaus , prior Sanctissimi Sepulchri ; Gunterius, prior Montis Syon (5). De canonicis Naz[arenis] : Ste- phanus prior ; Ernulsius , Bernardus de Cana ; Sanson ; Odo ; Pontius, thesaurarius ; Guillelmus de Buria ; Giraudus ; Reginau- dus; Bertramus; Giraudus de Cana; Willelmus de Gibesward. Factum est autem hoc anno ab Incarnatione Domini MGLXI.
XXXVI.
1168, 9 août, Jérusalem. — Amaun , roi de Jérusalem , constate
un accord conclu entre V abbaye de Josaphat et Baudouin, vicomte
de Naplouse, au sujet du casai de Casracos.
(Sta Maddalena , 38.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis , Patris et Filii et Spiritus Sancti, amen. Notum sit omnibus tam presentibus quam futuris quod ego Amalricus , per Dei gratiam in sancta civitate Jérusalem Latinorum rex quintus, feci hujusmodi concordiam inter ecclesiam Sancte Marie que est in valle Josaphat et ipsius monachos et Balduinum vicecomitem Neapolis, quod casale quod nominatur Casarcos quod domina et mater mea bone memorie regina Milesindis eidem ecclesie in elemosinam dederat simul cum terra que descendit usque ad aquam de Cavea et aliis perti-
(1) L’auteur, des Fam. d’Outremer ne cite pas d’actes souscrits par cet évêque après l'an 1160. D’ailleurs, Constantin fut remplacé par Reynier dès l'année du présent diplôme (Fam. d’Outremer, p. 800).
(2) Renier , évêque de Sébaste , n’est connu de Ducange que pour le voyage qu’il fit à Rome en 1154 (Fam. d’ Outremer, p. 803).
(3) La même remarque s’applique à cet évêque (Fam. d’Outremer , p. 807).
(4) Les Fam. d’Outremer (p. 824) ne citent qu’une souscription de Renaud, en 1160.
(5) La remarque précédente s’applique aussi à Gontier (Fam. d’Outremer , p. 841).
84
CHARTES DE TERRE-SAINTE
nentiis suis , ipse jamdictus Balduinus et heredes ejus de manu et potestate ecclesie et eorum qui ecclesie presunt , habebunt , ita videlicet quod singulis annis, in Exaltacione Sancte Crucis vel infra quindecim dies post ipsum Sancte Crucis festum, persolvent ecclesie Sancte Marie in Josaphat quater viginti hisancios. Quod si Balduinus prefatus vicecomes seu heredes ejus de hac conven- tione defecerint, predicfca ecclesia Sancte Marie omnia suprano- minata libere et quiete, omni occasione remota, cum omnibus edi- ficiis et emendationibus que vicecomes vel heredes ejus inibi fecerint in proprios usus suos recipiet. Ut igitur supradetermi- nata conventio inviolata permaneat cartam presentem testibus subscriptis et sigillo meo corroboro. Factum est hoc anno ab In- carnatione Domini MCLXVIII, indictione I (1). Hujus rei tes- tes sunt : Galterius , princeps Galilee ; Hemfridus, constabularius ; Hemfridus, filius ejus (2) ; Gormundus de Tyberiade; Reinerius de Neapoli; Radulfus de Girvis; Rohardus de Joppe ; Gaufridus de Turs (3) ; Robertus de Pinkeni (4) ; Magister Stephanus de Neapoli ; Gilbertus Nucius ; Guido Nucius.
Datum in Jérusalem per manum Radulfi episcopi Bethle
que cancellarii, Y idus augusti.
XXXVII.
1170. — Amauri , évêque de Sidon , constate V association de prières établie entre l’abbaye de N.-D. de Josaphat et l’église de Sidon.
(S. Mauro, 91).
f In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, amen. Quecun- que pacis servat unitas et discordes connectit caritas ; notum fieri volumus et futuris et presentibus quod ego Amalricus , Dei gra- cia Sidoniensis episcopus, Jérusalem veniens descendi in vallem Josaphat ad visitandum matris Domini sepulcrum , inde ad visen- dum abbatem cum fratribus veni in claustrum. Ipse vero venera- bilis Petrus abbas , caritatis gracia in fratrem et in consorcium
(1) Corr., XI.
(2) Humfroi III de Toron.
(3) Geoffroi de Tor ou le Tor ne figure pas dans les Fam. d’Outremer avant l’année 1169 (Fam. d’Outremer , p. 599).
(4) Robert, fondateur de la famille des Piquigni d’Outremer (Fam. d’Outre- mer, p. 585-586).
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 85
orationum et omnium beneficiorum ecclesie in conventu fratrum suorum me suscepit meosque canonicos , ea conditione ut mei memoriam in vita et post obitum habeant et diem obitus mei in suo kalendario ascribant et canonicorum ecclesie nostre et mona- chorum ecclesie sue in invicem obitus celebrent. Ego autem di- gnum duxi in recompensacione et confirmacione fraternitatis eis dimittere dimidiam partem decime de his que tunc temporis in nostro diocesi possidebant , ita ut reliquam dimidiam partem de- cime ecclesie nostre cum pace et benevolentia reddant. Hanc concessionem et privilegio presenti et municione nostri sigilli , assensu capituli nostri , corroborare devote studui. Actum est hoc anno ab Incarnatione Domini MGLXX , indictione tertia, ad ho- norem Beate Virginis Marie cujus est utraque ecclesia. Hujus rei testes sunt Bernardus cantor, Jordanus canonicus , Paguanus canonicus, Richardus canonicus (1), Willelmus subprior , Gui- bertus celerarius , Arnaldus sacrista , Johannes monachus.
XXXVIII.
1176, Jaffa. — Baudouin IV , roi de Jérusalem, , confirme à Guillaume Lovelle la chapellenie de ses chapelles du château de Jaffa (2).
(S. Anselmo, 73.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi- ritus Sancti , amen. Notum sit omnibus tam presentibus quam futuris quod ego Balduinus , per Dei gratiam in sancta civitate Jérusalem Latinorum rex sextus , concedo et confirmo tibi , Guil- lelme Lovelle , pro mea meorumque predecessorum salute , in elemosinam, capellaniam mearum capellarum in castro Joppe existencium, videlicet Sancte Crucis et Beati Laurencii cum suis redditibus et oblacionibus, sicut dominus et pater meus Amalricus , divine pietatis et caritatis intuitu tuique ratione servicii et gratia, in assisiam quamdiu vixeris habituram et absque calumpnia pos- sidendam donavit et concessit. Et ne super predicte capellanie redditibus aliqua in vita tua controversia oriatur, eosdem redditus tibi certissime terminari decrevi. Sunt autem hi XXX b[isancii]
(1) Ces témoins font sans doute partie du chapitre de Sidon. Les autres doi- vent être des moines de Josaphat.
(2) Cet acte n'a rien de commun avec l'abbaye de Josaphat. Nous ignorons comment il se trouve au milieu des chartes du couvent.
86
CHARTES DE TERRE-SAINTE
in tribus terminis reddendi et XXIIII modii frumenti per annum et per singulas ebdomadas IX denarii inter oleum et candelam ad luminare Sancte Crucis, et duo cerei , I bfisancius] in tribus festis annalibus scilicet in Pascha, in Exaltacione Santé Crucis et in Natali Domini , et si qua sunt infra castrum jura quandoque parrochialia, et prêter hec , domino vel domina in eodem castro manentibus , tibi et clerico tuo ad eorum mensam victum hono- rifice. Ut autem hujus nostre concessionis et confirmacionis pa- gina rata permaneat et indissoluta, presentem cartam testibus sub- scriptis et sigillo meo muniri precepi. Factum est autem hoc anno ab Incarnacione Domini MGLXXYI, indictione X. Hujus rei sunt testes : Gaufridus de Blois , Joppensis decanus ; Rohar- dus, castellanus Jérusalem; Henricus castellanus in Joppen ; Petrus de Creseca (1); Gauterius Malpini ; Rannulfus dapifer (2).
Datum Joppen per manum Lamberti domini regis capellani (3).
(Il est difficile de distinguer la couleur des lacs de soie encore adhé- rents à cet acte. Peut-être étaient-ils rouges ou de couleur cannelle.)
XXXIX
1177, 20 février . — Amauri , vicomte de Naplouse , abandonne à l'abbaye de Josaphat le casai de Casresil.
(S. Anselmo, 82.)
In nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, amen. Notum sit omnibus tam futuris quam presentibus, quod ego et Amalricus vi- cecomes Neapolitanus (4), assensu mee uxoris Theophanie et mei fratris Raginaudi calumniam que inter me et ecclesiam Beate Marie semper Virginis vallis Josaphat erat, videlicet a ponte per mon- tanam usque ad planiciem Casresil et planiciem ejusdem gastine, scilicet Casresil, eidem ecclesie prefate ac ejus servitoribus libere, omni occasione remota concedo ac dimitto. Et ut hoc sit firmius et inter meos subsequaces rationabilius, ego Amalricus paginam presentem virorum subscriptorum testimonio meoque sigillo con- firmo et corroboro. Hujus autem rei et conventionis testes sunt do-
(1) Ce personnage avait été châtelain de Jérusalem en 1173 ( Fam . d'Outremer, p. 645).
(2) Cf. Introduction , p. 12.
(3) Le chaneelier royal était alors Guillaume de Tyr.
(4) Cf. Fam. d’Outremer, p. 412.
PROVENANT DE i/ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 87
minus Boemundus de Neapoli, dominus Ato juvenis de Maria , dominus Martinus de Taphilia , dominus Ugo de Gorrando , do- minus Bernardus Pelliparius , dominus Guillibertus de Funda , dominus Guido de Escar et ejusdem ecclesie monachi , videlicet dongnus {sic) Petrus de Sancto Lazaro, dognus (sic) Willelmus de Sicilia, dognus Johannes de Escar, dominus Matheus anglicus , dominus Willelmus de Tieta, dominus Ernaudus Gascus. Fac- tum est autem hoc privilegium anno ab Incarnacione Domini MCLXXVII, indictione X. Datur siquidem privilegium istud per manum Petri clerici decima kalenda (sic) mensis Marcii.
XL(1)
1178. — Accord conclu par l'entremise de Létard , archevêque de Nazareth , et de Josse , évêque d' Acre , entre Tèglise de Tibériade et l' abbaye de N.-D. de Josaphat au sujet de l'église de Saint-Georges et des dîmes que possède V abbaye dans le diocèse de Tibériade.
(Sta Gertruda , 62. — Copie du XIIIe siècle, S. Mauro, 70.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spiritus Sancti, amen.
Ex oblivione serpit dissensio nisi testimonio scripti emersuris calumpniis obvietur. Per presens itaque scriptum presentium posterorumque 'notitie transmittitur quod, mediantibus vene- rabilibus viris domino Letardo , Nazareno archiepiscopo , et domino Joscio, Acconensi episcopo, inter ecclesiam Tiberia- densem et ecclesiam Vallis Josaphat super ecclesia Beati Georgii que in episcopatu Tiberiadensi sita est et super decimis terrarum quatenus prefata ecclesia Vallis Josaphat habet in eodem episcopatu, assensu domini Geraldi Tiberiadensis episcopi et totius capituli sui, assensu etiam domini Johannis abbatis vallis Josaphat et totius capituli sui, composicio facta est in hunc modum. Ipsa pretaxala ecclesia Vallis Josaphat interdictos domini episcopi Tyberiadensis vel excommunicatos vel parrochianos ad purificationem nullo tempore recipiet. Nulli prêter fratribus et servientibus suis et surianis sepulturam prestabit. Nulli Latino- rum nisi surianis tantum in ea baptizari nulloque tempore in illa nuptias celebrari licebit. Mater vero Tyberiadensis si cessaverit , januis clausis in ea divina celebrabuntur. Si aliquis vero uxo-
(1) Cf. n° X, note 2.
88
CHARTES DE TERRE-SAINTE
ratus frater ecclesie Vallis Josaphat viva voce fieri postulaverit, consenciente uxore, hoc ei licebit ; similiter et uxorata, consen- tiente marito, soror fieri poterit. Quicumque siquidem in testa- mento suo de proprio quidlibet ecclesie supradicte dare voluerit dare licebit. Si aliquis vero inuxoratus vel inuxorata se vel aliquid de proprio dare ecclesie Vallis Josaphat voluerit, salvo tamen jure matris ecclesie Tyberiadis , hoc illi facere liceat. Et hec omnia dominus episcopus cum capitulo suo firmiter tenebit. Ut enim altercationis materia precidatur, ecclesia Beati Georgii duos cereos duarum rotarum in ipsius martyris festivitate pre- fate Tyberiadis ecclesie, ut prius solebat, annuatim persolvet. Pro decimis vero predictarum terrarum ipsa eadem ecclesia Sancti Georgii prenominate Tyberiadensi ecclesie in Omnium Sanctorum festivitate similiter annuatim X bisancios justi pon- deris numerabit. Hujus rei testes sunt ipse dominus archiepis- copus , Joscius Acconensis episcopus testis, episcopus Tyberia- densis testis , Johannes abbas Vallis Josaphat testis, Tetbaldus canonicus Nazarenus testis , Durannus thesaurarius testis , Ro- bertus cantor Tyberiadensis testis, Leo testis', Guido monachus testis, Arnaldus Gasco testis et alii plures. Hec carta facta est anno millesimo centesimo septuagesimo octavo.
XLI
1180. — A V exemple de Gui de Milii , Renaud, jadis prince d’An- tioche, donne à l'abbaye de Josaphat la moitié du casai de Betho - mar .
(S. Anselmo, 21.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spiritus Sancti, amen.
Notum sit tam presentibus quam futuris dominum Guidonem de Miliaco olim dedisse Deo et ecclesie Sancte Marie de valle Josaphat pro redemptione anime sue omniumque parentum suo- rum tam vivorum quam defunctorum medietatem cujusdam casalis quod vocatur Bethomar ; postea vero dominus Philippus Neapolitanus dominusque Guido Francigena nec non et dominus Henricus Bubalus, predicti Guidonis filii, divino fervore accensi prefatum donum concesserunt regioque sigillo confirmare et corroborari fecerunt. Horum vestigia in hoc sequi cupientes, ego Reginaldus quondam princeps Anthiochensis, nunc autem
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 89
per Dei gratiam Montisregalis et Hébron dominus; et uxor mea domina Stephania assensu et voluntate Hanfredi prefate domine Stéphanie filii (1) et uxoris ejus Elisabeth filie regis Jérusalem (2), tum propter loci sanctitatem, tum propter ibidem Deo famulandum divulgatam ubique religionem, tum propter remedium animarum nostrarum omniumquepredecessorum nostrorum, damus prenomi- nate ecclesie Sancte Marie supradicti casalis reliquam medietatem et in perpetuum cum terra, vineis , oleis , nemore et cum gastina que est de pertinenda ejusdem casalis et cum omnibus perti- nendis suis jure hereditario habendam atque possidendam. Unde abbas et conventus ejusdem ecclesie possint tenere unum mona- chum presbiterum qui semper divinum in eadem ecclesia peragat officium et unam lampadem cum oleo sufficienti que semper tam in die quam in nocte ardeat ante beate Marie sepulcrum et unum cereum qui semper in missa, vespere et matutinis tantum ardebit pro salute omnium supradictorum tam vivorum quam defuncto- rum ; et ut hec mea donacio stabilis et firma permaneat , sigilli mei impressione testiumque sub scripcione confirmo et corroboro. Hujus rei testes sunt dominus Stephanus canonicus montis Syon et consanguineus principis Rfeginaldi] et Nicolaus capellanus domine S[tephanie] ; Hugo et Ferricus consanguinei principis ; Johannes castellanus; Villelmus de Vendôme ; Petrus siniscalcus. Factum est hoc anno ab Incarnacione domini MGLXXX.
(Au repli sont encore attachés les lacs de soie rouge qui ont servi à suspendre le sceau.)
XLII
1183. — Héraclius , patriarche de Jérusalem, constate un accord conclu entre V abbaye de Josaphat et les Templiers.
(Sta Maddalena, 4.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spi- ritus Sancti, amen.
Sopitas antiquorum controversias et confirmationes ad concor- diam quibuslibet compositionibus revocatas, litterarum apicibus annotare prudens consuevit antiquitas ut quod laudabiliter et discrete factum fuisset temere cassari processu temporis non
(1) Humfroi III de Toron.
(2) Gui de Lusignan.
90
CHARTES DE TERRE-SAINTE
liceret. Inde est quod ego Eraclius, Dei gratia sancte Jerosolimi- tane ecclesie patriarcha, compositionem quamdam que , in pre- sentia nostra , de mandato etiam domini pape Lucii , inter ecclesiam» Beate Marie de Josaphat et milites Templi facta est, posterorum memorie scripto curavi commendare. Venerabiles predecessores nostri, Arnulfus et Guermundus, patriarche sanc- tissimi, ecclesie Beate Marie de Josaphat dederant et confirmave- rant decimam duorum casalium que erant de possessione regali sub abbatibus predicti loci, Hugone videlicet et Gelduino , quorum casalium nomina sunt Meseraz et Dalphym. Procedente vero tempore, contigit predicta casalia cedere de dominio regis in dominium militum Templi. Quibus decimam casalium predicto- rum ad voluntatem monachorum non reddentibus, utrumque ordinem ad compositionem pacificis persuasionibus induximus, ut videlicet , omnibus querelis utrinque deletis , milites Templi ecclesie beate Dei genetricis medietatem tocius decime predic- torum casalium, integre, cum bona fide, singulis in perpetuum redderent annis, videlicet de frumento, vino, ordeo et legumi- nibus et etiam de bysanciis, exceptis propriis suis animalium nutrimentis, et ortis et ecclesiis, cum in predictis casalibus eas fieri contigerit que fratrum Templi erunt, cum parrochiali jure. Que composicio diligenter descripta fideliter ab utroque conventu sub cyrographo conservaretur tam ad futurorum quam presen- tium noticiam et utriusque capituli sigillo, et patriarchali confir- maretur in memoriam sempiternam. Factum est autem hoc anno Dominice Incarnacionis MCLXXXIII, indictione I , epacta XXI. Huic rei affuerunt do fratribus milicie Templi isti : frater Arnaldus de Turre Rubea tunc temporis Templi magister (1) et frater Gyrardus de Radifort ejusdem domus senescalcus (2) ; frater Girbertus Arayl, magnus preceptor; frater Robertus Fraisnel ; frater Ursus de Alneto ; frater Otho de Ghaorzos. Hujus rei testis est (sic) princeps Raynaldus (3), Nicholas de Bethencort, Unber- tus Acoi.
(1) Arnaud de Torroge ( Fam . d’Outremer, p. 877).
^2) Cf. Introduction, p. 1 i. Ceci explique l'erreur de Ducange (Fam. d’Outremer, p. 616), qui a pris Gérard de Ridefort pour un sénéchal royal. L’illustre érudit aura sans doute vu les souscriptions d’un diplôme royal où Gérard de Ridefort prenait le titre de Senescalcus sans commentaire.
(3) Renaud de Châtillon , jadis prince d’Antioche, alors prince de Montréal par son mariage avec Etiennette de Milly (Cf. Fam. d’Outremer , p. 404, ainsi que l'acte précédent).
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 91
XLIII
1185, 16 mai. Acre. — Baudouin V, roi de Jérusalem, donne à l'abbaye de Josaphat la moitié de la gasline de Mesdedule.
(S. Anselmo, 45.)
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris et Filii et Spiri- tus Sancti , amen.
Notum sit omnibus tam futuris quam presentibus quod ego Balduinus, per Dei gratiam in sancta civitate Jérusalem latinorum rex septimus, concedo et confirmo assensu et voluntate Ramundi comitis Tripolis et totius regni mei procuratoris (1), assensu quoque Baliani Neapolis domini (2), ecclesie Sancte Marie vallis Josaphat et monachis inibi Deo servientibus et servituris in per- petuum medietatem cujusdam guastine que dicitur Mesdedule, in territorio Neapolis , cum medietate terre ejusdem guastine libere et quiete perpetuis temporibus habendam et possidendam cum quodam villano in ipsa guastina commanente qui Mensor dicitur et cum ejusdem filiis. Quam medietatem guastine cum medietate terre ejusdem guastine Guido Raicius de Neapoli jure hereditario tenebat et possidebat per confirmationem privilegii ex dono regis Amalrici quinti, et nunc idem Guido Raicius, assensu et volun- tate uxoris sue et heredum suorum, pretaxate ecclesie et monachis pro quatuor milibus bisantiorum et quinquaginta bisantiis [eam] vendidit per assisiam terre , in presentia curie mee , eo quod Neapolis redditus quos comparaverat Baliano Neapolis domino et assisiis solvere non poterat. Ideoque privilegium, quod in munimen et confirmationem tenende supradicte medietatis guastine et medietatis terre ipsius guastine habebat, in curia mea reddidit et sepedicte ecclesie et monachis ipsam medietatem guastine cum medietate terre ipsius guastine, sicut premissum est, vendidit libere et quiete in eternum tenendam et possidendam cum supra- dicto villano et filiis. Et ut hec mea concessio et confirmatio ipsi ecclesie Sancte Marie vallis Josaphat et monachis inibi Deo
(1) Raymond III, comte de Tripoli, baile du royaume de Jérusalem (Cf. Fam. d’ Outremer, p. 483 et 638-39). Nous ignorons pourquoi l'éditeur des Fam. d’ Outre- mer appelle ce baile Raymond II (p. 638-639). Raymond II était mort assassiné en 1152 (Ibid., p. 482).
(2) Balian d’Ibelin (Fam. d’Outremer, p. 409).
92
CHARTES DE TERRE-SAINTE
servientibus et servituris rata teneatur in eternum et indissoluta, presentem cartam testibus subscriptis et sigillo meo muniri feci. Factum est hoc anno ab Incarnatione Domini MGLXXXY , indic- tione III. Hujus rei sunt testes princeps Rainaldus Montis Regalis et Hebronensis dominus, Joscelinus regius senes- calcus (1), Hugo deTyberiade, Balianus de Joppe camerarius (2), Rainerius de Turre, Rainaldus de Montegisardo (3), Gillebertus de Flori Acon vicecomes (4) , Robertus de Pinkenni , Gaufridus Turonensis, Rodulfus Iterii de Jérusalem, Gualterius Malpinus. Data Acon per manum Petri Lydensis archidiaconi regisque celsitudinis cancellarii (5) XYII kalendas Junii.
XLIY
1197. — Bernard , abbé de Saint-Paul d'Antioche , fait connaître les conditions de l'association convenue entre son abbaye et celle de N.-D. de Josaphat.
(S. Placido, 116.)
Res gestas memorie commendare legum sanccit auctoritas. Qua ratione auctus ego , Bernardus, Dei miseratione ecclesie Sancti Pauli de Antiochia abbas licet inmeritus, notam facio omnibus tam futuris quam presentibus illam fraternitatis innovationem que facta est et concessa in capitulo Sancti Pauli de Antiochia inter ecclesiam Beate Marie vallis Josaphat et ecclesiam prescripti Sancti Pauli. Inprimis statutum est quod si oportuerit ire quan- doque aliquo casu abbatem Sancti Pauli ad ecclesiam Sancte Marie vallis Josaphat, abbas Sancti Pauli sicut ejusdem abbas ecclesie Sancte Marie recipietur et, si voluerit intrare chorum aut capitu- lum, locum abbatis Sancte Marie absente abbate obtinebit et fratres excommunicatos aut in sententiis ob culpas positos absol-
(1) Jocelin III, comte d'Edesse ( Fam . d’Outremer, p. 816).
(2) Balian de Jaffa ne figure pas dans la liste des chambellans royaux donnée par les Fam. d’Outremer. C'est peut-être le même que celui qui était châtelain de Jérusalem en 1178 (Ibid., p. 356).
(3) Cf. Fam. d’Outremer, p. 397.
(4) Ce vicomte d'Acre est omis dans la liste des Fam. d’Outremer (p. 646).
(5) Pierre n’est cité dans les Fam. d’Outremer (p. 635) que comme vice-chan- celier. Il dressa en cette qualité un acte de 1175 pendant que Guillaume de Tyr était chancelier. La présente souscription fait croire qu'il fut le successeur immédiat de l'archevêque de Tyr.
PROVENANT DE L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE JOSAPHAT. 93
vere licebit. Si vero juxta nature debitum abbatem Sancte Marie vallis Josaphat mori contigerit, per consilium abbatis Sancti Pauli, si interesse potuerit aut voluerit, debet electio fleri et, post domini patriarche et domini regis Jerosolimitani assensum , tercium oportet electores assensum ejus requirere et ad ejus nutum, si concesserit, electum nominare. Preterea si electorum assensus non posset in unum concordare aut in ecclesiam (sic) Sancte Marie nequeat idonea persona aut utilis inveniri, sepedicti electores debent in ecclesia Sancti Pauli eligere si personam assumptionis dignam in eadem quiverint repperire. Pro defuncto vero abbate Sancte Marie vallis Josaphat, audito ejusdem obitu , omnia signa pulsabuntur et, sicuti pro abbate nostro defuncto facere soliti sumus, universa generaliter faciemus.
De monachis sic concessum est et statutum. Monachi Vallis Josaphat ad ecclesiam Sancti Pauli quoquo modo venientes, tan- quam fratres nostre congregationis, apud nos eo ordine quo erant in ecclesia sua, in monasterio, in capitulo et in refectorio reci- pientur. Si [quis] autem aliqua discordia de ecclesia Vallis Josaphat exierit et ad nos venerit , eum recipiemus , qui tamen abbati aut, si abbas absens fuerit, priori vel subpriori confiteri debet culpam pro qua de monasterio exiit , et, si visum fuerit confessori, dicet ei ut celebret divina aut abstineat. Fratrem tali modo ad nos venientem nobiscum habitare permittemus quousque ad ecclesiam suam in pace restituatur nisi contra ecclesiam suam et abbatem rebellis extiterit. Si vero, quod absit! cum abbate suo discordiam habuerit et conventum suum favorabilem, propter iram abbatis eum nobis non abjiciemus nec propter conventum si abbatis favorem obtinuerit. Sed si conventus et abbas eundem simul excommunicaverint , ex quo percep[er]imus , honeste ei dicetur ut a nobis recedat. Audito obitu vero fratrum Vallis Josa- phat, pro eis sicut pro fratribus nostre congregationis .facere solemus integre faciemus , hoc tamen excepto, quod prima tantum die victus qui solet dari cotidie uni monacho pro eo dabitur (1). Hec omnia abbas Vallis Josaphat et fratres ibidem Deo famulantes abbati nostro et nobis facere promiserunt. Si vero, quod Deus avertat! [accidet] quod terra Antiochie in manus Tureorum tradatur, aut a principe ejecti fuerint [monachi] , ecclesia Vallis Josaphat universos monachos Sancti Pauli tanquam proprios filios et fratres recipiet et eis in omnibus providebit quamdiu m
(t) Il doit y avoir ici quelque omission dans le texte; car, sans cela, ce mem- bre de phrase est inexplicable.
94
CHARTES DE TERRE-SAINTE
vicibus dictis fratribus Sancti Pauli cum eis habitare placuerit. Facta est hec constitutio anno ab Incarnatione Domini millesimo